Date: 1998-12-31T23:00:00+00:00
Keywords: esperantologio; lingvoi
Publisher: Flandra Esperanto-Ligo
Rights: Tiu ĉi libro apartenas al Daniel Mazak.

Fundamento por popolo

Eldono de Flandra Esperanto-Ligo

Serio „Lingvaj defioj” n-ro 5

Tiu ĉi bitlibro estas nekompleta versio kaj povas esti distribuata senpage kun informaj celoj.

Fundamento por popolo

Petro Desmet'

Flandra
Esperanto-Ligo

Antverpeno 2020

1. Paroloj de spertulo

Konata frazo Zamenhofa estas: Ne demandu scienculon, demandu spertulon. Post okdek ses jaroj da ĉiutaga aktiva uzado de nia lingvo, la pasintaj kvardek kvin eĉ kiel sola familia lingvo, mi pensas ke mi povas supozi ke mi havas iom da sperto. Mi tamen tute ne havas iun malŝatan senton rilate sciencistojn, eĉ kontraŭe ... sed mi jes ofte estas ĝenata kiam mi legas aŭ aŭdas harfendajn tekstojn pri la lingvo, kaj eĉ pli se pri la Fundamento. Zamenhof verkis sian lingvon por ĉiuj homoj, ankaŭ por simplaj homoj. Mi, simpla homo, uzas la lingvon kaj mi legis la Fundamenton kiel simpla homo, kaj oftege legis ĝin kaj ĉiam daŭre malkovris ion novan. Pri tio mi deziras rakonti. Eble ŝajnos foje muŝkribrado, sed mi pensas ke ne, oni ne rajtas legi nur per okuloj, ankaŭ la cerbo laboru!

Persona ligiteco

Mi mem tradukis kaj publikigis nederlandlingvan eldonon de nia Fundamento, ĉar la eldono el 1938 perdis multe de sia prestiĝo kaj utilo. Intertempe la nederlanda kelkfoje ŝanĝis ortografion, kaj ankaŭ la uzata lingvo de la antaŭa tradukinto, Frans Schoofs, kompreneble multe diferencas de la hodiaŭa nederlanda. La naciaj lingvoj multe pli ŝanĝiĝas ol Esperanto ŝanĝiĝis. Sed post mia tradukado mi daŭre studadis la Fundamenton, kaj malkovris preskaŭ ĉiumonate iujn ĝis tiam nerimarkitajn aferojn, kaj do ofte mankojn en mia teksto. Mi tutsimple ne sufiĉe atentis ke ne nur temas pri teksto, sed ankaŭ pri formo! Mi senpripense, ekzemple, enigis modernan skribalfabeton ... kion mi, almenaŭ tio estas mia konvinko, ne estus devinta fari, malgraŭ la fakto ke ankaŭ la oficiala Fundamento ne konservis la originalan formon de la skribliteroj! Pri ĉio ĉi mi, de tempo al tempo, raportis kaj grandan parton de tiuj raportoj estas trovebla en tiu ĉi bitlibro.

Mia mio

Eĉ la verkoj kiujn mi mencios kiel nepre studindaj ne estas tute liberaj de tia harfendado kaj korektemo. Mi donos mian personan vidpunkton pri diversaj aferoj, kaj eĉ tiujn vi ne prenu sen greno da salo! Esploru mem, kaj decidu mem. Mi kunigas en ĉi tiu libreto iujn novajn tekstojn sed ankaŭ iujn tekstojn kiuj aperis en diversaj blogoj, revuetoj ktp. La Fundamenton mi daŭre uzis, daŭre pristudis, daŭre konsultis preskaŭ ĉiutage dum multaj jaroj, kaj ankoraŭ tute laste mi malkovris novajn pripensendajn frazojn aŭ aĵojn.

Fontoj

Tre grava estas la naŭa eldono de la Fundamento, redaktita de André Albault, ĉar la aldonaj notoj alportas treege multe da utilaj informoj. Albault ankaŭ indikas en kiu la teksto de la Fundamento devias, precipe en la Ekzercaro, de la antaŭe aperintaj Ekzercaroj, precipe rilate interpunkcion, Li ankaŭ indikas lokojn kiujn li juĝas eraraj, aŭ kie aperas, precipe en nacilingvaj vortoj, eraroj. Feliĉe li ĉiam nur indikis, sed lasis la originalan tekston netuŝita ... krom en unu loko, kie, ekster lia volo kaj scio, la preskoboldo sukcesis forigi supersignon, malgraŭ ke la teksto estas supozata esti faksimilo!

Albault ankaŭ publikigis „Naŭ prelegoj pri la Fundamento” kiuj, kompreneble, estas studindaj se oni volas vere frandi la Fundamenton. Se vi vere deziras tre funde informiĝi pri la Fundamento, pri ĝia origino la verko estas tre konsilinda! Mi ĵus legis ĝin - ĉar longe mi ne sukcesis trovi ĝin, sed nun ĝi estis en la reto - kaj agrable miris, ĉar Albault kelkfoje mencias ke Zamenhof estis tre ruza kaj agis tre ruze. Ĝuste tiun ideon mi ankaŭ jam kelkfoje esprimis. Lia supozo pri la stranga korelativserio „ian, kian, tian, ktp ...” estas tre interesa, sed kompreneble neniam pruvebla. Li nomas ĝin „intenca eraro”.

Malpli konata estas la verko de G. Makkink: „La Fundamento sub la lupeo”, sed ankaŭ ĝi ne povas esti nekonata kaj nestudata se oni vere volas „legi inter la linioj” de la Fundamento.

Unualoke menciinda verŝajne estas la teksto de Waringhien, en Lingvo kaj Vivo, sufiĉe ampleksa studo de la Fundamento.

Celo

Mi ne intencas publikigi apologion por la Fundamento, sed - vidu la titolon - montri en kia maniero la Fundamento estas apologio por Esperanto. Mi tute ne intencas ĝisoste sekci la libron; en ĉiu parto mi pritraktos iun detalon sed intence mi lasas al vi, leganto, la plian detalan esploron. Mi promesas al vi ke ankaŭ vi faros malkovrojn.

2. Muŝkribrado: kiu, kiel, kial?

Eble estus utile unue klarigi kio estas (aŭ kion mi konsideras) muŝkribrado. En mia etna lingvo, kaj en multaj Eŭropaj lingvoj, oni uzas la vorton, en nacia lingvo kompreneble, sed ne ĉiam ekzakte same. En mia lingvo oni ne kribras muŝojn sed kulojn. Oni scias ke ĝi signifas: tro pedante atenti etajn aferetojn kaj neglekti multe pli gravajn; ofte al ĝi estas ligita iu ideo de „hipokriteco”. De kie venas la esprimo? Nu, se vi demandos al mil uzantoj de la vorto, verŝajne eĉ ne du povos klarigi al vi.

Ĉu mi?

Ne, ankaŭ antaŭ nelonge, mi ne povis klarigi! Mi pensis ke havas rilaton al la eteco de la bestetoj, kaj al la sensenceco. Mi imagis ke oni disponu pri sako da (mortintaj aŭ mortigitaj) muŝoj (nu ja, kuloj en mia lingvo) kaj uzus kribrilon por separigi la dikajn de la maldikaj, la eksterlandajn de la enlandaj, la nigrajn de la koloraj ktp ... Tio por mi estis „kribri muŝojn”. Oni povus imagi ke alia senco estus ke oni disponas pri iu alia afero en kiu, hazarde aŭ pro iu ajn kialo, povis sin entrudi, vole aŭ nevole, muŝojn kaj vi deziras forigi la muŝojn! Nu, fakte tiam la formo de la verbo pli bone estu „elkribri”. Tiun ĉi lastan frazon mi enmetis fakte nur pro serioza esploro de la esprimo, kiam mi estis infektita de la vera senco.

Deciĝo ...

Unue mi deziras konfesi ke mi, nevole, decigis la vorton, ĉar en Esperanto, en PIV, oni ne trovas „muŝkribri” sed oni trovas „muŝbugri”. Mi jam estis esperantisto antaŭ mia adoltiĝo, do en mia juneco mi ne estis supozata scii kio estas bugrado ... ĝi ja estas vorto malpermesata al decaj junuloj, malpli ol dek-sepjaraj. Verŝajne tial mi lernis pri muŝkribrado ... Ne forgesu ke ĝi estas rekta traduko el mia nacia lingvo, krom ke mi elektis alian besteton, kaj hazarde fakte eĉ iom falsan (malĝustan) besteton. Kial? Verŝajne pro influo de muŝbugri kaj ankaŭ iom el sonaj pripensoj: kulkribri sonas malpli bone, ĉu ne?

Kaj kiu muŝkribris?

Se mi estus Ĉino mi serĉus ĉe Konfuceo aŭ ĉe Laoci, sed kiel Eŭropano mi serĉas en la biblio, ĉar ofte tiaj esprimoj fontas tie. Kaj jes, estas tiel! En la evangelio laŭ Sankta Mateo estas iu ĉapitro kie Jesuo forte skoldas la Fariseojn, kaj akuzas ilin de hipokriteco. Li diris: Vi blindaj gvidantoj! kiuj elkribras la kulon kaj glutas la kamelon. (Mat. 23. 24) ... Ŝajnas ke la Judoj, pro iu ordono el la Malnova Testamento, el Genezo: „Nur karnon kune kun ĝia animo, la sango, ne manĝu” (Gen. 9.4), devas zorgi ke post buĉado neniu sango restu en la viando (rita buĉado!). Ili devas zorgi ke viando neniam miksiĝu kun iu ajn sango.

Hipokrita konduto

Kaj ... la Judoj do havis la kutimon kribri vinon (en bareloj konservitan) tra tuko, por forigi insektojn kaj kulojn. Kuloj ja suĉas sangon de bestoj kaj homoj, do se Judoj glutus mortintan vinmarinitan kulon ili riskus manĝi kulviandon kune kun sango ... kaj tio estis granda peko! Jesuo sciis tion, sed li ankaŭ sciis ke la Judoj ne multe zorgis la ordonojn de la sankta skribo se ĝi estas malfavora al ili. Alivorte li sciis ke ofte ili hipokritas.

Sinonimoj

Sed estas, ankaŭ en Esperanto, diversaj sinonimoj por indiki pedantan (hipokritan) sintenon: harfendi, harspliti (tiu estas en ĉina vortaro de Hangfong). Ankaŭ ekzistas la esprimo: kalkuli muŝojn, kun la signifo vane peni pri bagateloj ... sed en tiu lasta esprimo, tiel ŝajnas al mi, ne estas io pri hipokriteco. Ankaŭ la muŝkribrado ofte ne rilatas al hipokiteco, sed ĉiam tamen al pedanteco, pedanteco en la negativa senco, kun ideo de troeco.

Konkludo: Sendube multe da muŝkribrado kaj de muŝbugrado estos en miaj komentoj, sed ne kun la intenco kritiki, sed kun la ideo ke mi klopodu trovi la kialojn de harfendeblaj vortoj, esprimoj, gramatikaĵoj aŭ kialojn iajn ajn. Mia harfendado neniam aŭ malofte havos rilaton kun malfacilaj lingvistikaj teoriumadoj sed mi rigardos mian kampon kiel kamparisto rigardas la sian. Simpla homo, kun simpla menso.

Reagoj

Griza Leono: Interese! Mi jam longe volis scii la devenon de tiu stranga esprimo. Dankon.

Petro: Ankaŭ mi sentis grandan feliĉiĝon kiam mi trovis tiun klarigon. Mi sentis min pli riĉa, kaj liberigita de iu mal- kontenteco! Kaj mi havas la impreson ke estas same ĉe vi! Mi estas ankaŭ kontenta ke mi al minimume unu homo alportis iun bonon.

3. Sed kio do ĝi estas?

Grave estas ke oni sciu ke la Fundamento ne estas la komenco de Esperanto, ne estas la unua libro kiu aperis en Esperanto! Esperanto enmondiĝis en 1887, kiam aperis kvar broŝuretoj, du tiel (nacilingve) nomataj „Internacia Lingvo - Antaŭparolo kaj Plena Lernolibro”, en la rusa, la pola, la germana kaj la franca. Kvankam ili ne havas tiun titolon, oni konas ilin sub la nomo „Unua Libro”. La angla eldono (kiun ne Zamenhof verkis) havas iom specialan historion kaj aperis la sekvan jaron. Fakte dufoje aperis, ĉar la unua traduko estis tre fuŝa, kaj estis plejparte detruita. Kompreneble kelkaj, tre malmultaj, ekzempleroj tamen restis.

Paŝo al definitiva difino de la lingvo

Prepare al la Unua Esperantokongreso, en la jaro 1905, Zamenhof kunigis en unu libreton la tri verkojn kiujn ĉiuj tiamaj esperantistoj konsideris kiel bazon, kiel gvidilojn kvazaŭ kiel leĝon obeendan kaj sekvendan. Kompreneble! Ĉar ili difinis (kaj difinas) la lingvon! En tiu momento la lingvo do jam estis kreskanta dum dek ok jaroj.

La tri verkoj estas: la Gramatiko (la 16 reguloj do), la Ekzercaro (42 paragrafoj) kaj la Universala Vortaro (listo de la tiel nomataj fundamentaj radikoj). La gramatikoj (pluralo, ĉar temas pri kvin nacilingvaj tekstoj) troviĝis en la Unua(j) Libro(j); la ekzercaro aperis unue en la tiel nomata Dua Libro kaj poste, evoluinta, en apartaj broŝuroj. Ĉiun ekzercon sekvis vortlistoj, sed aparte ankaŭ aperis Universala Vortaro, kun alfabeta kompleta listo kaj tradukoj en la kvin naciaj lingvoj: franca, angla, germana, rusa kaj pola.

En la Fundamento li aldonis tekston, Antaŭparolon, kiu klarigis liajn ideojn. Kiun ideon? Nu, fakte: ke la lingvo havan sencon (kaj estonton) nur se oni, unu fojon por ĉiam, fiksas ĝin firme, kaj ne plu klopodas „plibonigi” ĝin. La tiama esperantistaro akceptis tiun ideon, kaj la libreto estis akceptita kiel netuŝebla (neŝanĝebla) - kiel Fundamento de Esperanto.

Al la tri partoj aldoniĝis do, kape, Antaŭparolo. Nur tiu verko estas vera Fundamento. Tradukoj en naciaj lingvoj certe estas gravaj, laŭ mi eĉ necesaj, sed ili ne estas „veraj” Fundamentoj.

Principe (= logike) nacilingvaj eldonoj devus konsisti el samaj kvar partoj: Antaŭparolo en Esperanto, Gramatiko nacilingve, Ekzercaro kun klarigaj vortlistoj: Esperantaj frazoj kun listoj de Esperantaj vortoj kun nacilingva traduko (ne kun traduko de la frazoj) kaj Universala Vortaro: alfabeta radiklisto kun tradukoj.

Kio estas fundamenta en la Fundamento?

Zamenhof kunigis do en sian Fundamenton tri jam ekzistantajn eldonaĵojn: kvin gramatikojn (el la Unua Libro), Ekzercaron kaj Universalan Vortaron (U.V.). Li aldonis Antaŭparolon. Zamenhof, en tiu antaŭparolo, deklaras fundamenta tiujn tri partojn ... sed en praktiko ĉiuj homoj rigardis ĉiujn vortojn/radikojn de tiu antaŭparolo ankaŭ kiel fundamentajn. Estas do tute logike ke la Akademio, en la jaro 1956, deklaris ke ankaŭ tiu parto apartenas al la Fundamento. Graveco? Nu, tiu antaŭparolo uzas 96 radikojn, kiuj ne troviĝas en la U.V. Ekde la decido de la Akademio tiuj 96 radikoj eniris do la U.V. Rimarku: sur la frontpaĝo de la Fundamento la antaŭparolo ne estas menciita.

Ne nur enhavo, ankaŭ formo

Ĝis nun ne atentite, sed grave tamen, laŭ mi, estas ke ankaŭ formo ludas rolon. Precipe por nacioj kiuj ne uzas la latinajn literojn la Fundamento difinas la formon de la literoj! Oni neniam atentis tion, kiel mi, en iu sekvonta artikolo pri la Ekzercaro, priparolos. Sed ... ekzemple en la ĉina Fundamento (kiu tute same NE estas vera Fundamento, havas neniun leĝan valoron) estas atentmerita afereto! Pro iu aŭ alia kaŭzo la tradukinto, 李 灤 Li Lok, uzis frakturojn (germanajn gotikajn literojn) por kelkaj enŝovitaj titolpaĝoj! Kaj tiuj frakturliteroj foje, precipe rilate la majusklojn, sed foje ankaŭ ĉe minuskloj, sufiĉe diferencas de la kutimaj latinaj literoj! Ekzemple, ĉe la titolo „Ekzercaro” hazarde staras apude, unu de la alia, du malsamaj frakturoj (r kaj c) kiuj, en frakturo, treege malmulte diferencas! En la Esperanta Fundamento frakturoj estis ankaŭ uzataj, sed nur ĉe la presado de la germanlingva gramatiko. Do, ekzemple eĉ ne en la germanaj vortoj de la vortlistoj ĉe la ekzercoj, kaj same ne en la Universala Vortaro. La uzo de tiuj literoj en la ĉina Fundamento ŝajnas al mi iu bedaŭrindaĵo, sed temas ja nur pri titolpaĝoj.

4. Konfeso pri mia sinteno rilate Fundamenton

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

5. Antaŭparolo

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

6. Gramatiko

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

15. Ludoviko pravigis Rajmondon!

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

7. Toleremo en la praktiko

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

8. Ekzercaro

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

9. Neglektitaĵo

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

10. Universala Vortaro

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

11. Esplortrezoro

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

12. Kamparanoj

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

13. Aktuala evoluo

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

14. Sur tuŝoŝtono

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

16. Kaĉo el PIV-aj pomoj

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

17. Unguis incarnatus

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

18. Fundamenta Lako

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

19. Balo kun Multe da Akcidentoj

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

20. Nacilingvaj fundamentoj

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

21. Gramatikopatio - Lastmomenta aldono

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

22. Pri la Fundamentoj

Tiu ĉi ĉapitro ne aperas en tiu ĉi provlibro.

Pritraktitaj proverboj kaj esprimoj
kalkuli muŝojn: 2

Pasero kaptita estas pli bona ol aglo kaptota: 8

Pritraktitaj vortoj
damo: damo - damoj: 11
daturo: daturo: 16
dorno: ungodorno: 17
falbalo: falbalo: 19
franĝo: franĝo: 19
harfendi: 2
harspliti: 2
muŝkribri: 2
lako: 18
polituri: 18
poluri: 18
dornpomo: 16
pomoj: 16
terpomo: 15
rezino: 18
tolaĵo: 8
enkarniĝinta ungo: 17
verniso: 18

Notoj
van Dale: Nomo de la norma nederlandlingva vortaro.

Middelkoop: La vortaro Nederlanda-Esperanto kaj Esperanto-Nederlanda de Adriana J. Middelkoop.

Kolofono

Titolo: Fundamento por popolo
Aŭtoro: Petro Desmet'
UDK: 82.3.892
NUR: 627
IBAN: 17-11-304-392

Flandra Esperanto-Ligo
Lange Beeldekensstraat 169 - 2060 Antwerpen
www.retbutiko.be
© 2020 FEL, Antverpeno

Tiu ĉi bitlibro estas nekompleta versio kaj povas esti distribuata senpage kun informaj celoj.

Verkoj de la sama aŭtoro

Serio: Lingvaj defioj:

1. Proverboj sub lupeo - Verdaj esprimoj en Breŭgelsaŭco

2. Esperanto kaj kulturo - Esperantokulturo esprime kaj proverbe

3. Vortarludoj - Etimologio de verda pudingo

4. Vortoj, vortaroj, vortaristoj - Kulturkoloraj renkontiĝoj

5. Fundamento por Popolo - Fundamento sur tuŝoŝtono

6. Bildo kaj vorto, ĉiela forto - Bilde tra la lingvo

7. Mikspoto - Esprimokaptado senĉese suka

8. Aglokula panoramo - Sub susurado de verdaj folioj

9. Fositaj Sulketoj - Popolo esprimas, Dio esprimas

10. Tentakloj kaj Ligiloj - Kun plena indekso de la dekopo

Vortaroj:

- Bildvortaro en Esperanto

- Nederlands-Esperanto-Nederlands Woordenboek

- Esprimaro -
Promenoj en Edeno

- Zakwoordenboekje
Poŝvortareto

- Vasta vortaro/Uitgebreid woordenboek Esperanto-Nederlands

Enhavo

- Fundamento por popolo

- Fundamento por popolo

- 1. Paroloj de spertulo

- Persona ligiteco
- Mia mio
- Fontoj
- Celo

- 2. Muŝkribrado: kiu, kiel, kial?

- Ĉu mi?

- Deciĝo ...

- Kaj kiu muŝkribris?

- Hipokrita konduto

- Sinonimoj

- Reagoj

- 3. Sed kio do ĝi estas?

- Paŝo al definitiva difino de la lingvo
- Kio estas fundamenta en la Fundamento?
- Ne nur enhavo, ankaŭ formo

- 4. Konfeso pri mia sinteno rilate Fundamenton

- 5. Antaŭparolo
- 6. Gramatiko
- 15. Ludoviko pravigis Rajmondon!
- 7. Toleremo en la praktiko
- 8. Ekzercaro
- 9. Neglektitaĵo
- 10. Universala Vortaro
- 11. Esplortrezoro
- 12. Kamparanoj
- 13. Aktuala evoluo
- 14. Sur tuŝoŝtono
- 16. Kaĉo el PIV-aj pomoj
- 17. Unguis incarnatus
- 18. Fundamenta Lako
- 19. Balo kun Multe da Akcidentoj
- 20. Nacilingvaj fundamentoj
- 21. Gramatikopatio - Lastmomenta aldono
- 22. Pri la Fundamentoj
- Pritraktitaj proverboj kaj esprimoj
- Pritraktitaj vortoj
- Notoj

- Kolofono

- Verkoj de la sama aŭtoro