Author: Christian Declerck
Date: 2019-10-19T22:00:00+00:00
Keywords: romanoj
Publisher: Flandra Esperanto-Ligo
Rights: Tiu ĉi libro estas la posedaĵo de NOMO kaj rajtas esti kopiita nur al ties komputilo, telefono aŭ librolegilo.

Kvin kverkoj kaj la sekvo

Kvin kverkoj kaj la sekvo

Eldono de Flandra Esperanto-Ligo
n-ro 42 en la serio "Stafeto"

Tiu ĉi bitlibro estas porinforma nekompleta ekzemplero de la romano. Ĝi rajtas esti distribuata laŭplaĉe.

KVIN KVERKOJ

KAJ

LA SEKVO
originale verkita en Esperanto de

CHRISTIAN DECLERCK

AVERTO

Ekhavis mi la ideon verki trian – kaj lastan – romanon tuj post koroperacio en decembro 2008. Mi imagis al mi fikcian romanon kaj komencis elekti kaj munti rolulojn por ĝi. La enhavo jam parte prenis formon, kiam mi decidis, ke Kamilo – amiko mia – meritas atenton kaj iun biografian memuaron. Restu rememoraĵo pri li, ĉar li postlasis enorman verkaron en Esperanto, sed ne estinta beletra verkisto, li neniam trovos lokon en HEL, la historio de nia literaturo.

Nur dum la verkado mi konstatis, ke miksi du ĝenrojn, miksi fikciajn kaj realajn personojn, ne estas bona ideo. Tiel farinte, mi preparis aron da malfacilaĵoj, da problemoj ne vere solveblaj, pri kiuj mi ekkonsciis nur dum la progreso de la laboro. Sed baldaŭ jam ne plu eblis ŝanĝi tion. Tute rekomenci de nulo ne estis opcio.

Ekde la morto de Kamilo, mi daŭrigis la skribadon, nun ekuzante liajn verajn nomon kaj pseŭdonimon. Mi ne tuj rimarkis tion. Poste mi devis anstataŭigi tiujn per la nomoj donitaj dekomence al la protagonisto.

Realaj biografiaj kaj bibliografiaj donitaĵoj pri la persono, vivokuro kaj verkaro de Manuel Halvelik, disŝutitaj en ĉi tiu romano, estas inkrustitaj en fikcia rakonto, tiel ke la vero de la faktoj estas nedisigeble miksita kun la fantazio de la fabula kadro. Eble tamen ia distingilo, sufiĉe grava, kiu helpos la leganton dislimi inter fikcio kaj realo, estas la scio, ke Manuel ne havis fratinon.

Eksplicitaj datenoj pri li, kiel datoj kaj titoloj de libroj, kompreneble respondas al realaĵoj. Ŝajnas al mi, ke detaloj de priskribo kaj historio toleras iom da movlibereco, la kutiman kapricon de literaturaĵoj kaj beletro. Sed jen unu libereco tamen antaŭe menciinda: same kiel la supra nomo estas kaŝnomo, per kiu konigis sin Kamiel Vanhulle, naskita la 14an de Aprilo 1925, tiel ankaŭ la protagonisto, kiu reprezentas lin, nome Onno Delakvinkverkoj, ricevas ie kaj tie pseŭdonimon: Ono Duona.

Ĵus vi legis nur naskiĝdaton. Dum la estiĝo de la libro, la rolulo Onno vivis plu. Tiel longe kiel en la reala mondo ankoraŭ vivis kaj viglis Kamilo, mi ne decidis pri la fino de la rolulo. Sed tiam ĝi venis, tiu fino, la 29an de Junio, en 2016. Vanhulle iĝintis 91-jara en Aprilo de tiu sama jaro.

Li postlasis la edzinon, Sylvia Vanwelkenhuysen, du filinojn, Nele kaj Machteld, kaj tri genepojn.

Mi opiniis neeviteble ie-tie citi el liaj verkoj, por montri lian penson kaj stilon, por kompletigi la bildon pri li; eĉ se tiaj enŝovoj bedaŭrinde interrompas la rakonton.

Mi nomas ĉi libron romano, sciante ke ĝi ne estas pure aŭ tute tio. Verki veran romanon kiel verkisto-rakontanto, kiom agrable tio ŝajnas al mi. Jes. Sed evidentas ke tion mi ne kapablas: mi miksis en mia fabulo tro da fremdaj elementoj: citaĵojn, listojn, dokumentojn, ideojn, longajn deviojn kaj ekzemplojn, biografiajn donitaĵojn. Nepras alinomi mian verkon. Ĉu dokumenta romano? Aŭ ĉu ĝi estas simple ia tendenca romano?

Pro admiro de lia grandega laborforto mi donis al amiko Kamilo rolon en mia rakonto. Sed honte konstatis poste la enorman breĉon inter la reala persono kaj la protagonisto.

Mi estis komencinta la romanon, kiam malsaniĝis mia dua edzino. Fine ŝi mortis. Pasis du pliaj jaroj dum kiuj la verkado suferis interrompon. Kaj tiam nova kunulino venis partumi mian vivon, kaj mi ŝian. Tiu feliĉplena periodo ankaŭ intermitigis la laboradon, kaj supozeble, parto de ŝiaj kvalitoj kaj kapabloj radiis sur la protagonistinon kiun mi nomis Anna.

Ĉagrenas min, ke intertempe – inter la finverkado de la teksto kaj la ekaranĝoj por la eldono – forpasis ankoraŭ du jaroj, kiuj neeviteble ŝtelis parte la aktualecon de la libro. Kiam mi nun demandas min, ĉu la titolo taŭgas: jes. Ĉio ŝanĝiĝas: la iamaj kverkoj estas for. Kaj ankaŭ homoj malaperas, kiel ĉio alia. Kio estos la sekvo? Ĉu io sekvas post ĉi vivo? Jen fakte la temo de la libro, la ĉefideo. Jena rimarko de Albert Einstein restas valida: „Ekzistas nur du aferoj senfinaj, la universo kaj la homa malsaĝeco, sed, koncerne la universon, mi ne certas absolute.”

La aŭtoro

Dediĉita al

Paula Leontina Meurice,
la nuna pivoto de mia vivo,
kiu donis al mi
per miriado da riveretoj
maron da amo

kaj krome spacon kaj tempon
por krei ĉi libron.

ALIAJ VERKOJ DE LA AŬTORO
versa:

- Ŝirpecoj de letero al la amata (anstataŭ monumento) – 1991
prozaj:

- Tarokoj kaj epokoj – 2002

- Spitaj – kiel hidrargo – 2008
tradukoj:

- Dirdri kaj la filoj de Usnaĥ (Adriaan Roland Holst, 1920) – 1988

- La migranta judo (August Vermeylen, 1906) – 2000

eseoj:

- Lapenna, la influanto – En Eseoj memore al Ivo Lapenna (diversaj aŭtoroj)

- Intimeco en beletro

- Intimaj temoj en fikcio kaj biografio – Ambaŭ en Intimaj temoj en la esperanta beletro (redaktis kaj eldonis Petr Chrdle, Kava-Pech)

recenzoj:

- (en pluraj revuoj)

- el kiuj ĉerpis citojn G. Sutton en Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto kaj C. Minnaja kaj G. Silfer en Historio de la Esperanta Literaturo
biografia notico:

- en Ordeno de Verda Plumo de Josip Pleadin

MOTOJ

La kosmo kun ĉio en ĝi estas aĵo dumtempa, malgraŭ sia ekzistodaŭro nemezureble longa.

Apud la fakto de perpetua ŝanĝiĝo validas la leĝo pri konservo de energio kaj materio; sed ĉu ne same persistus do la vivo kaj la konscio?

Estas facile ŝanĝi riverojn kaj montojn, sed malfacile ŝanĝi la homan naturon.

Stultaĵoj estas ofte farataj kun la plej bonaj intencoj.

PRAVIGO

Verso de la pola poetino Wisława Szymborska el la poemo Povas esti sen titolo la tradukinto Tomasz Chmielik redonis jene:

„Riĉan pasintecon havas eĉ momento efemera.”

PARTO I

Unu

Por progresi sur la evoluada akso, la Vivo pasis sur ponto de akumulitaj kadavroj.

Teilhard de Chardin

– Mi iras eksteren por kelka tempo, sciigas Gregoro al sia patrino kiam li pasas ŝin, okupatan en la ŝtuparejo. Ne atendu min por la manĝo. Ne atentu pri mi. Eble mi vizitos kamaradon, tie manĝos.

Sunas. Ankoraŭ li enas dome. Ke malstreĉe li aspektas, ŝajnas al la junulo. Tamen ial streĉita li estas. Daŭre ankoraŭ.

Ia interna premo, tensio. Urĝo nekomprenata, ĉar li ne estas nervoza. Subkonscie agitas devo kaj bezono. Nur subkonscie, svagaj influoj kiuj neniel venas surfacen. Sed kelke spite, malgraŭe, li pensas: „Eskapi, for el ĉi monotono.” Konscie: „Ekvivi, vivegi.” Interna voĉo krie sugestias: „Liberiĝi, liberon!”

Fojfoje okazas tro en unu sola tago. En tio, tiu troo, plej gravaj estas ne la eventoj, sed la pripensoj, la emocioj, la subitkomprenoj. Vanaj intencoj kaj eble vanaj prognozoj altrudas sin, ofte samtempe kaj amassturme.

En la frua julia posttagmezo, liberigita de lernejaj zorgoj, la ekzamenojn solvitaj, li ĵus pasumis laŭlonge de la tilia aleo.

Li sidas sur benko nun. Trifoje preterpromenis lin la sama junulino. Ĉu tio povas esti hazardo? Enpense estas al li, kvazaŭ li bezonas ŝin. Ĉu lin ŝi? Ankaŭ, eble. Ĉu vere eble?

Li imagas altiri kaj alpremi ŝin. Povus esti, ke ŝi revadis same; ke ili revetis reciproke por la daŭro de sekundo. Ĉar jen, ŝi turnas la kapon, retrorigardas.

Aliflanke, kvankam li oftege pensas pri knabinoj, dum li ne havas fianĉinon, aŭ amikinon, li ankoraŭ opinias ke kunulino ne estas nepra bezono; ke sekseco estas ne tiom grava kiom oni kutime volas aserti.

De kelka tempo estis kreskinta en li la konscio pri neakordigebla diferenco – strange nepravigebla, sed neniom vivoĝena – inter la interna mondo kaj la ekstera. La ekstera mondo de la homoj kaj la interna de ĉiu individuo estas du mondoj malsamaj. Kiam li konstatis tion?

Nun Gregoro scias pri la fakto, ĝin ne komprenas tamen. Li provis kvankame, kiel aliaj, ekkompreni.

Pensofluo traglitis lian menson. Denove.

Ni pensas vivi en ebena mondo vasta, senmova, kie matene leviĝas la suno. Sed en realo ĝi estas, tiu Tero, granda bulo da materio falanta tra la spaco kaj turborapide pivotanta. Ĉe la ekvatoro ties loĝantoj kuntreniĝas je rapideco de preskaŭ kvincent metroj ĉiusekunde. Ni vidas vojojn en la disto mallarĝiĝi ĝis minca linio kaj relojn tuŝi sin ĉe la horizonto. Veturiloj iĝas pli grandaj kiam ili venas pli proksimen. Ni vivas kun eternaj iluzioj kaj ni scias tion. Tio funkcias perfekte. Ne estas problemo, ke nia interna mondo funkcias laŭ supozoj fizike malĝustaj. Nian vivon difinas plej grave la rolo ludata – en nia interna vivo – de spertoj, sensacoj, rememoroj, pensoj, ideoj, konceptoj, rezonoj, sentoj, intencoj, revoj, sonĝoj kaj urĝoj. Ni estas nia interna mondo. Aŭ pli precize: ni estas unualoke internmonduloj. Tiel ni ja sentas. Tio estas nia vero, nia unua vero; nur dualoke veras kaj validas la scio, sciencaj faktoj.

Propriocepto ... estas mem-sento; sento, kiu mankas dum – ekzemple – „dormas al ni piedo.”

Dormas la piedo. Tiel oni diras.

Ĉu ci bone komprenas? La orgasmo, kiun ci sentas en la peniso (aŭ ĉe la piĉo), fakte deruliĝas ie en cia kortekso, tuj apud la loko kie sidas la nervofinaĵoj de la piedfingroj. (Ĉu tial por certaj viroj piedoj estas erotike interesaj?)

Gregoro rememoris kajakadon: kiam li eksentis malekvilibron, ŝanceliĝon de la kajako, minacon je renversiĝo, li impulse movis la brakon por sinapoge rerektigi sin. Sed mis-flanke, kaj okazis pro tio male. Lia mano trapuŝis la surfacon, ne trovis reziston, estis mergita en la akvon kaj kliniĝe li do ĝuste efektivigis la renverson. Reflekso malĝusta, ĉar akvo ne estas firma grundo!

Simile, per refleksoj kaj pro rutinoj agas amputito, malgraŭ la manko de brako: nevole li provas kapti aŭ forklini objekton per sia mankanta mano. Aŭ provas superi falon, etendante neekzistantan korpomembron. Malagrable. Imagu ‘senti’ vian brakon kvazaŭ penda en mitelo, kaj ne ‘povi’ move komfortigi aŭ malstreĉi ĝin.

Juna Gregoro pripensis, ke dum studoj, renkontoj kaj legado, per amaso da asociacioj inter niaj nocioj kaj vortoj ekestis kaj maturiĝis nia interna mondo. Tiu mondo en nia cerbo ne povus ekzisti senlingve. Ĉio pensata esprimiĝas per nocioj, bezonas lingvon, dependas de ĝi. La lingvo necesas por kundividi nociojn inter ni, de homo al homo.

Ĉu la cerbo do sian propran realon kreas? „Dio!” Ĉu malplena vorto, ĉi tiu? Ĉu tia nocio, kiel la fantomdoloro en mankanta (aŭ neniam ekzistinta) korpoparto de amputito (aŭ de misnaskito), troviĝas sole en la interna ekzistejo? Kiel virtualaĵo?

Dum ni konscie ion pripensas, ni ĉiam faras tion per-lingve. Nepras ke restu certa akordo inter la imagaĵoj de la interna mondo kaj la faktoj kaj fenomenoj de la fizika mondo ekstera. Sed la interna mondo kondamnas nin al libera volo, ĉar ĝi donas al ni la iluzion ke ni estas memstaraj, dis de la ekstera mondo, ke ni kapablas mem decidi. Tamen la nodoj ekzistas, kaj ni ne ĉiam disponas sufiĉajn aŭ taŭgajn argumentojn por certi, decidi, tranĉi. Por solvi problemojn. Se ni firme kredas ion ... Do, en nia interno la forta kredo ĉiam venkas en konfronto kun scioj, eĉ sciencaj aŭ faktaj. Nia elektema memoro, ial, emas pravigi kaj apogi la propran kredon.

Gregoro aspiras feliĉon en la ekstera mondo. Li deziras trovi amikinon, trafi partneron, li sopiras vivkunulinon; li esperas (baldaŭ) renkonti iun amindan por fondi kun ŝi – poste, poste – familion feliĉan. Sed li scias, ke feliĉo grandparte fontas el lia interna vivo, troveblas precipe en riĉa interna mondo. Kaj multo restas por li nekomprenebla. Ne nur li mem. Estas grave koni sin mem, sed ne pri tio temas.

Li pensas pri la konscio-en-si-mem, kiel esenco kaj kiel fenomeno. Kio estas la naturo de la konscio? Unusence li konsideras akceptinda, ke la homa lingvo elkreis – tra miloj, milionoj da jaroj – la homan penskapablon, la homan konscion. Sed aliflanke?

La interna mondo konsistas ĉefe el rememoroj pri sensaj travivaĵoj, kiuj stimulas neŭronojn tiel, ke tiuj vigle reagas kaj pli longe retenas la spertojn. Plektaĵoj da tiaj nervoĉeloj en la cerbo kapablas konservi modelojn, retojn de aktiveco, dumvive ‘boletantaj’. Sen la perlingva administrado ne eblus distingi inter observoj, rememoroj kaj iluzioj. Voĉo – ekzemple – ĉu halucino? Aŭ ĉu intenco? Eble eĉ direktivo aŭ ordono de la supera mio? Tiukaze ... En tiu kazo la cerbo produktas mem la sensacojn kiuj prezentiĝas ĉe la aŭdo de vera voĉo. Eĉ se temas pri malvera!

Kaj pri konscio. Ree. Ĝi estas individua kaj kosma, ĉu? Iuj opinias, ke la konscio estas produkto evoluinta, evoluigata de la cerbo; aliaj konsideras la konscion kiel ‘donacon de la dioj’. Do havantan dian kvaliton.

Ha, kvazaŭ ekzistus opcio, li ridas. La mito eble ne tute malveras. Ĉiu mito provas diri ion al ni. Volas vortumi iun fakton nekapteblan.

Pasis tra la kapo de Gregoro titolo de libro: „La konscio de la atomo.”

Ne povus ekzisti konscio en la homo, se ĝi ne jam ekzistus ĉie, gradigita tra ĉiuj naturregnoj, de la atomo ĝis la homo: konscio kiel donitaĵo en la tuta kosmo. Laŭ esoterismo, „moviĝo estas konscio.”

Se nia konscio referencus al la silenta atestanto en nia interno?

Do, miris Gregoro, ĉu la animo estas kunnaskita aŭ ĉu ĝi elformiĝas dum individuaj vivoj? Kiel kompariĝas animo, konscio, spirito? Ĉu nur vortoj? Kia la rilato inter ili? Kiel ili rilatas al la vivo, al ĝia esenco? Evolucia utilo, oni diras. Por pravigi iujn aferojn kaj fenomenojn, oni kutime parolas pri ‘evolucia utilo’. Sed, por komenci, kio estas la utilo de la kosmo entute? Kaj de ĝia evoluo?

Kio la finfina utilo? Kio la utilo de ŝancoj por pretervivi, evoluonte per mutacioj; se la vivo mem ne havus utilon? Kio estas do tiu utilo de evoluo, se homoj kaj ĉio finfine plene malaperos?

Juna Gregoro solvon ne vidas, interne. Malgraŭ la luma tago, ekstere.

Estas varme. Eĉ dum sido en la ombro.

Viro sidiĝas apud lin. Kaŝe Gregoro ĵetas jen-jen rigardon flanken, fulmrapide ŝtelpaŝtante la okulojn sur la nekonato, sunbrunigita maljunulo. Kapo kun vasta kalvaĵo en la mezo. La haroj flankaj malantaŭen tiritaj sur la tempioj kaj kunligitaj en vosteto. Persono vestita per kurtmanika ĉemizo, hela pantalono kaj sandaloj; neniom strange. Cetere nenio rimarkinda, nek okulvitroj, nek juvelo aŭ ornamaĵo. Neniu ringo, ankaŭ ne edzoringo. Bluaj ŝtrumpetoj, helbluaj. Mankas ĉiu spuro de bierkonsumo aŭ de io sugesta pri fumado. Sed iel distingas la viron interna nobleco, disciplinita konduto, rigora ĝentileco. Li okulsignis antaŭ ol eksidi, kun aldona kapklineto. Kaj rideto larĝa. Kromas parola saluto:

– Agrablan tagon! Hodiaŭ ĉio perfektas.

Poste li silentas, spiras rimarkeble profunde kaj regule, videble kun plezuro.

Apenaŭ trafikas veturiloj malantaŭ ilia dorso. Malmultas pasado de homoj. Varmas. La urbo kuŝas malpli vivoplena ol kutime. Forestas la amasaj dimanĉaj promenantoj. Komenciĝis la libera tempo por multaj; tio evidentas en tiu ordinara labortago. Nenio spektakla, nenio spektinda. Liveraŭto preterronkas. Sekvas senbrua biciklanto. Silento denove. Sole insekta zumado, susuro arbofolia en sporada bloveto de vento, sonoj naturaj.

Gregoro estas iom homtima. La apuda ĉeesto de la nekonato kaŭzas ian streĉon en li. Li neniam komprenis tiun nervan impresemon kiun li tiel ofte kaj senkiale spertas en sia interno. Kiam nekonato aŭ iu fremda grupo apudas, tuj regoprenas lin nekutima sento de interna malkomforto.

Preterpasas juna plenkreskulino sur stilzece longaj gamboj, nudaj ĝis duonfemure. Maturulino, ŝi; fakte kompleta virino. Gregoro spektas la formoviĝantajn poplitojn. Blankajn. Okulsalte senmakula, pure blankega haŭto. Kretoblanka, cignoblanka. Kiel blutita faruno. Kaj li pensas plu: povus esti ke ŝi paŝas tie sen kalsoneto; neniu povus scii; oni ne vidus, ĉu? Devas esti agrable senti karesan blovon de aero sur haŭto kutime kovrita; sur haŭto kovrokutima sed jen escepte nudeta; senti sin aperta, senŝirma, alirebla, disponebla. Nu.

Belajn surojn. Li ofte rigardis surojn kun plezuro, kun ia adoro; galbajn sur-muskolojn, rondajn, plenkarnajn, kiel skulptitajn artaĵojn. Nun li spektas tiujn poplitojn, jenajn foriĝantajn krurofaldojn, eskvizitajn, sed jam distajn. Malaperantajn. Kvazaŭ nova intereso vekiĝas. Malkovro. Poplitoj pli ol suroj interesas. Ili estas pli kavetaj, intimaj.

Sed poste li plene forgesas ĉi penson. Subite ĝi estas for. Tuj li estas distrita ali-iel.

Venis ne nur la somero, dum kiu samtempe sezonas varmego kaj ŝtofŝparo jupa. Sed ankaŭ ĉirkaŭzumas lin insektoj, ĉirkaŭŝvebas florodoroj. Precipe la parfumo de tilioj. Kaj pikas pensoj pri nova vivo. Finiĝis la lernejaj jaroj, finiĝos la libertempo, venos nova vivsezono. Evidente jam ja komenciĝas etapo de ŝanĝoj, de laboro aŭ deĵoro. La streĉo de funebro post la morto de paĉjo grandparte forpasis, sed panjo volonte ricevos iom da financa subteno, kvankam ne vere bezonos. Lian cerbumadon interrompas voĉo.

– Vi havas libron en la mano.

Efektive. La rimarko estis ĝusta. Gregoro prenis libron kun si kaj tenas ĝin en la mano. Ĝis nun li ne legis en ĝi. Speco de ĥaoso regas liajn pensojn. Ĉu la iel impona viro aludas tion? Ne, li estas nur scivola.

– Kion vi estas leganta?

La junulo levas la manon kaj turnas ĝin tiel ke la viro povu legi la titolon sur la fronto de la kovrilo: Of Mice and Men.

Momenton la viro rigardas. „Pri musoj kaj homoj,” li tradukas. „Ho, vi legas ĝin en la angla, la originalon. Bonege. Ĉu vi legas la francan?”

– Ankoraŭ ne. Tio estas: ne librojn. Kial ...? Kial vi demandas?

– Mi rekomendus al vi ion. Nu, lasu do.

Dum sekundoj la maljunulo ŝajnis absorbiĝi en primeditadon, tiam reparolis:

– Du jardekojn de via vivo – proksimume – pasis en lernado. Mi kalkulas al tio ankaŭ la ludadon. En ĉio, multa praktiko necesis. Plej grave, vi lernis paroli, vi alproprigis la alfabeton, vi ekzercis legi kaj akiris skribopovon, skribolerton. Vi ankaŭ studis, vi ekkonis la mondon. Vi venkis iomete jam tri pliajn lingvojn. Sed fakte vi staras ĉe la komenco de via vivo vojo. Amaso da lernindaĵoj, da sperto kaj scio akirendaj, da novaj kapabloj konkerotaj, jes, multe atendas vin ĉekape de la kariero. Vi troviĝas ĉe la piedo de altpinta, grimpota montego. Ne trompu vin. Direktu viajn talentojn, estru vian estadon, vian iradon kaj voladon. Vi mem estas la mastro de via sorto. Almenaŭ iusence, iugrade. En unua kaj lasta instanco de nun. Nur ... nuraj deziroj kaj pasemaj ŝatetoj ne havas valoron. Regu vi. Malgraŭ la forto de la sorto, malgraŭ la kapricoj kaj surprizoj de la destino. Tamen akceptu la destinon. La faktoj eble ne estas donacoj de Providenco, sed ili ankaŭ ne imputendu al interveno de la fato. Jes, la realo ekzistas. Ne rezistu ĝin. Estu preta, volu akcepti realecon. Kia ajn ĝi estas.

Gregoro miras ke li pacience aŭskultis. Eble tiel parolus lia patro, se li vivus, se li ankoraŭ sanus. Lia patro estintis profesoro. Sed li estis grave surda de post la milito. Surdega. Kaj krome baldaŭ poste malsaniĝis, mortis en 1949. Tamen ne pro pietato juna Gregoro turnis orelojn al tiu fremdulo. La viro aspektis ordinara homo, pli simpla ol profesoro Daŭbo, sed li montris mirigan aŭtoritaton.

– Ĉu vi estis instruisto? ne povis ne demandi la adoleskanto.

– Ho ne! Tute ne. Mi restis simpla laboristo. Jen mia prefero. Sed kariero de instruisto certe plaĉus al mi; tio estintus taŭga por mi. Sed mi ne sciintus kiun instruotan fakon elekti. Jen, do nuligita. Ĉar ĉio estas interesa. Ne same, kompreneble, kaj ne por ĉiu egale.

La junulo ne povis ne aŭskulti. Kaj tion li faris atente, impresate. Fakte kion alian li povus? Respondi al ĉio dirata li ne povis. Li ne sciis, kion diri. La kunsidanto trankvile daŭrigis:

– Nenio instruas kiel la vivo. Sed tiu iras mem. Tiam, nenio estas tiel instrua kiel tralego de bona romano. Juna persono, kia vi, bezonas pli da homkono. Tio estas ege utila. Do legu bonajn librojn. Mi rekomendus, por ekzemplo: Pride and prejudice. Vi lernis la anglan. Do prefere en la angla. Mi insistas pri legado, preterlasu spekti kopiaĉajn filmojn. Ne sufiĉas esti vidinta filmon. Fojon oni faru mem la vojaĝon, persone. Filmo ne estas la plena sperto de realo. Tiel same pri romanoj, ĉar filmbildo ne kompareblas al libropaĝo. Unu bildo certe ne egalvaloras kiel mil vortoj. Aŭ eĉ nur cent. Ne se ili estas la vortoj de poeto. Tial ke multaj el tiuj magiaj vortoj estas mem veraj imaĝoj. Milito kaj paco de Tolstoj. Stepolupo. Ankaŭ Thomas Mann, La magia monto, neprege, kaj Dosto jevskij, kaj Kafka, kaj francaj aŭtoroj, kompreneble. Ne neglektu klasikaĵojn, sed okulsekvu la modernan verkadon en la propra lingvo, nuntempajn verkistojn.

Subite li ĉesis paroli. En tiu silento la pensoj de Gregoro ĥaose turbulis denove, fine haltis ĉe la mortinta patro. Tie ili momente trovis ripozon. Lia patro ĉiam okupis sin ĉefe per literaturo kaj precipe pri la beletro en la propra lingvo, la nederlanda; pri flandraj kaj holandaj poetoj, prozistoj kaj dramverkistoj plejofte el la naŭdeka jarcento. Jen la efektiva temo de lia unusola verko. Li ja estis la konata profesoro Renato Daŭbo.

Sin aŭdigis denove la apudulo:

– Pardonon. Mi vin superŝutas, ĉu ne?

Li hezitis; vidis ke la junulo ne protestas, kaj parolpalpe plu diskursis:

– Oni havas elekton inter du ebloj: stari ĉe la flanklinio kaj observi la ludon aŭ ĵeti sin en la arenon kaj partopreni la lukton. Jes, mi ofte nomis la vivon batalo. Nun mi preferas konsideri ĝin ludo. Por gajni, estas esence bone koni la ludregulojn. Ordigi sian vivon kaj realigi sin mem estas granda faro. En tio ege grava kaj multe helpa povas esti taŭga kunulino. Ne restu sola se iel eble; bonvenas apogo fojfoje, kaj kompetenta asisto. Tre atentu tamen: se malbonŝance oni trafas neĝustan personon – jen timenda falilo – kaj konstanta subteno mankas, oni kondukiĝas al perdo de multa tempo. Asisto ne estas nepre bezonata; se nur el sopiro kaj supozita. Laŭ mi, vi havas ĉion por sukcesi, mi kredas.

Dume, la pensoj de Gregoro ĥaose turbulas, kvazaŭ fulmlume preterokulas bildoj. Tie estis lia patrino, feliĉa ke pasis liaj streĉoj de studado; tie estis lia patro, mortinta antaŭ nelonge, kontenta ke la filo nun povos trovi laboron kaj enspezi; tie estis la pli juna frato, envianta lin; jen estis ankaŭ estintaj kamaradoj kun propraj streboj kaj destinoj; kaj jen estis areto da samklasaj junulinoj, iuj belaj, iuj aparte sagacaj aŭ elstare inteligentaj, iuj bonkoraj kaj afablaj, iuj fortkaraktere memstaraj, unikaj individuoj. Unu, nur unu, vera megero, facilfuriema kaj decidoforta. Sed neniu laŭnature, konstitue kaj karaktere, kongrua aŭ komplementa al li. Knabinoj, precizdire junulinoj kaj virinoj, intrigas kaj malkvietigas lin, precipe la pimpe allogaj; ia svaga timo tenas lin en sinĝeno. Li neniam havis rilaton; estas sensperta pri ina apudeco kaj kontakto. Malgraŭ ĉia deziro, neniam li turnis sin por rerigarde admiri knabinon. Ĉar tio ne decas, laŭ li. Li havas pudorsenton. Eble tro fortan. Eble tro facile; metis li sin en alies lokon. Li spertis anstataŭantan honton, kiam li aŭdis masonisthelpanton, aŭ ajnan konstrumetian laboriston, fajfi, voki aŭ krii obscenaĵon al pasanta ino. Plurfoje ĉi ĝeno lin frapis, lin kaptis. Eĉ se ilia intenco ŝajnis flataĵo.

Surprizas lin la voĉo apud li, kiu subitas liaorelen:

– Ĉu vi havas fianĉinon?

– Ne. Ankoraŭ ne.

– Kaj kompreneble, vi dezirus renkonti fraŭlinon?

– Evidente. Sed ludas la sorto. Ne eblas urĝi tion. Eldevigi.

– Prave. Estas normale. Tute nature. Vi volas – vi atendas kaj paciencas – ke la sorto ŝovas al vi belulinon en la brakojn. Vi esperas trovi – trafi – junulinon belan, aldone saĝan. Kaj tiel plu. Sed – mi scias, kaj eble vi ankaŭ – mi parolas vane: beleco en vivkunulino ne multe gravas. Ne tre. Zorgu ke ne tro. Plej grave estas ke la edzino estu koramikino. Ke unu vivas por la alia. En plena reciprokeco.

Post halteto – por longa enspiro; kaj eble inspiro – la oldulo apud li restartas kun nova temo.

– Ĉu vi jam laboras? Aŭ antaŭvidas dungiĝon? Eble provizoran deĵoron?

– Ĵus finis lernejon. Mi trovu ion. Postenon interesan; nu, eble nur dumtempan, por komenci.

– Monon vi bezonos. Certe, jes. Sed atenton, zorgu prie: ne ajna deĵoro salajru vin. Financoj laste! Krom se por limigita, tre mallonga tempo. Interimo. Ne lasu vin kapti, ne ligu vin en malagrabla penado. Unue ŝatu vian taskon, laboru kun plezuro. Kontentu pri la faritaĵo. Sed precipe pri la farataĵo. Due, ne forgesu pri etiko. Neniam!

– Etiko? Kio pri etiko? Vi aludas moralon?

– Estu ĉiam honesta, jes. Estu idealisto, malegoisma, ne materialisma. Nek materiisto, tamen jen alia afero. Estu libera. Ne dependa, ne sklava, mem decidu. Rezistu kaj persistu, estu elturniĝema. Agu, faradu. Sed en kion mi miksas min? Mi petas pardonon. Vi senkulpigu min. Mi parolis bonintence.

– Sendube. Ne pardoninde. Diru laŭplaĉe.

– Mi devas simili predikanton. Hontinde. Kaj mi ĉesas babili. Tamen diru, kiu estas via nomo? Ĉi tiu estas memorinda renkonto. Por mi, renkontiĝo nepre memorinda. Vi havas ĝermon en vi, disvolviĝontan. Estas io valora en vi.

– Io valora? Kiel?

– Iu valoro nun kaŝita de vi, ankoraŭ okulta por ci. Nu, se diri ion. Estas amo en ci.

Falis paŭzeto en la breĉon inter ili. Eta momento por pensi, por religi la fadenon de konversacio.

– Gregoro, mi. Gregoro Daŭbo. Neniu sekreto. Mi nomiĝas Gregoro Daŭbo. Sed kiumaniere memorinda por vi, mi ne vidas.

– Ne grave nun. Vi komprenos, iam, eble nur post jaroj. Aŭ kiam vi havos mian aĝon. Nun mi ne plu ĝenos.

La du sidantoj sur la benko resinkis en siajn proprajn pensomondojn. Post kelka tempo la fremda sinjoro forglitis el la cerbumoj kaj rezonadoj de Gregoro. Alia temo reokupis lin kaj stiris la iron de liaj pensoj:

Estas homoj kiuj cinikas pri amo, mokas ĝin, nomas ĝin pasema malsano, momenta enamiĝo, frenezeto aŭ kaprico, sintrompo, iluzio, ĉiuokaze efemeraĵo, malfeliĉa okazaĵo kiun ili atribuas al hormonoj kaj reduktas al kemia procezo. Sed amo implicas multe pli. Jes, aliaj konsideras la amon kiel vivocelon: apoteozo, la plej alta bono kaj feliĉo. Ho, la vivo estas vico de elektoj.

Gregoro estis bela knabo, kaj nun plaĉaspekta juna viro. Bone prizorgita, li estis sentema, tio estas: ulo tre rimarkiva pri belo. Ne nur ŝatanto de ĉia beleco, sed homo kiu bezonas ĝin, homo por kiu estetiko necesas; sen belaĵoj li ne povas esti feliĉa. Li havis okulojn en la kapo kaj krome ne mankis al li forta dozo da observemo; ĝi helpis kompari ion kaj tion. Tamen lia timideco superis la konscion pri propraj kvalitoj kaj meritoj. Ja iom pli da aŭdaco kaj decidemo vere utilus al li. Konstantajn koramikojn li neniam havis; nek inter la hazardaj kamaradoj malamikojn. Li estis ĉiam bonvolema, volonte obeema kaj pli ol sufiĉe tolerema. Li sciis – oni ja ripetis tion – ke pletoras inoj. Knabinoj, virinoj, liaaĝaj femaloj, ili abunde ĉieas, sed li volas ... unu solan, unikulinon, unun. Tiun, kiun la sorto elektos? Ĉar li sentas sin tute ne kapabla por tio. Li retrocedas antaŭ tia respondeco. Amo por la tuta vivo. Li ne kuraĝas simple alpaŝi ulinon, alparoli ŝin pretekste, diri banalaĵon travideblan, kliŝan, stultan. Simple ne kuraĝas. Aŭ ne, tion li opinias subnivela. Li volas veran vorton, volas ke estu serioza alparolo, prava argumento. Gregoro vidas ke la sambenkulo deziras diri ion; ke li retenas sin ankoraŭ, atendas, serĉis okulkontakton. Jen, pupila signalo. Ĝustas la momento.

– Renkonti geamikojn, samaĝulojn kun similaj interesoj, tio ne estas malfacila, ne devas esti problemo. Trovu iun intereson, ŝatokupon; studu hobian fakon, certan ludon, ian arton, filozofion; verku poemojn, fotografiu, desegnu, ludu teatron, ekzercu vin en ajna sporto; kolektu mineralojn, konkojn, egale kion; kantu aŭ faru muzikon, praktiku modladon aŭ skulptadon; lernu plian fremdan lingvon, svahilon aŭ planlingvon, kial ne? Aliĝu al grupo, membriĝu ien, kunvenu, promenadu en la naturo, esploru cian mondon.

– Mi ne estas tre societema. Mi estas solema. Solulo.

– Do jen! Nepre legu la libron de Hesse. Hermann Hesse.v Lian Stepolupon. Mi jam menciis ĝin. Vi rekonos vin mem. Aŭ kiel mi diris: verku poezion, novelojn. Eĉ pli bone: iĝu romanisto. Imagu vian vivon! Inventu kaj surpaperigu ĝin.

La komunikema viro konsultas sian horloĝon. Li eksaltas surpieden.

– Oj, mi devas ekiri. Vi ne revidos min, Gregoro. Mi estas tute hazarde en ĉi tiu kvartalo. Mi devis ordigi aferon. Intertempe iĝis varme kaj mi bezonis iom da ripozo en kvieta ombra loko. Amiko akompanos min stacidomen por kapti trajnon. Revojen. Postmanĝe. Li certe estas jam hejme nun. Mi adiaŭas vin.

Li ne tuj foriras, hezitas antaŭ la ekiro. „Ek,” pensas la solema junulo, „senprokraste kaj haste.”

– Gregoro, gardu vin. Mi tuj vidis, per la unua rigardo, ian zorgocerbumon en via mieno. Nu, la vivo ne ĉiam estas feliĉiga kaj facila. Sed problemoj solviĝas, preterpasas. Ci ne diru, kio premas cin. Silento ofte helpas same kiel babilo kaj konfeso. Memoru ĉi tion, Gregoro: En la vivo gravas ne kiu ci estas sed kiu ci iĝas. Faru, agadu, aktivu. Ŝanĝiĝu. Atingu.

&

Irante hejmen Gregoro ekkalkulis siajn paŝojn, sed tiam, subite, li ĉesas plunombri. Atinginte cent li ŝanĝis al ripetado de ‘unu’ kaj ‘du’ por ĉiu liva kaj dekstra piedmeto: unu du, unu du, unu du ...

Sekve nestas sin en lia menso tri vortoj kiujn li dum minuto gurdadas, kiel aŭtomato: „Maleo, inkudo, stapedo.” Tiu faro dume kaŭzas iun malregulecon: ĉiu el la tri vortoj samtempas nun kun falo alterne alipieda. Sed nenion ili rivelas. Nek la paŝoj, nek la atribuataj vortoj. Ilia plursilabeco estas ĝena. Pensprononci ilin postulas pli da rapido. Neniu revelacio. Baldaŭ la muelileto en lia kapo idlas kaj li reŝaltas al nombrado: unu, du, tri, laŭtakte de la paŝado, sam-efike: un, deux, trois; one, two, three; eins, zwei, drei; uno, dos, tres; bal, tel, kil. Ĉu bal, tel, kil? Li ne komprenas de kie li kaptas tiujn. Kiam li aŭdis ilin? Kie li vidis ilin? Mistero. Iom poste li ekkonsciiĝas ke li marŝas pensante: jen mi, jen mi, jen mi ... Ne kaprice. Kaptis lin ia decidemo. Li pleniĝis de freŝa kuraĝo. Alfluo de energio, dorspuŝo antaŭen. Li ĉirkaŭrigardis, kaj vidante la straton senhoma li daŭrigis nun voĉe, klare prononcante. Baldaŭ pli kaj pli aŭdace, jam laŭtete kaj konstantritme: jen mi.

Ne, Gregoro Daŭbo ne freneziĝis. Nova energio enfluas lin. Spirante pli profunde, li havis la impreson ke nekutima – iel fidelvera kaj kredinda – espero verŝiĝas en lin. „Tamen ...,” li pensis ...

„Fakte, tiu sinjoro, tiu nekonato – iu babilema enigmulo kaj bela birdo, eble fantasto – sciigis al mi apenaŭ ion novan. Por ne diri: nenion. Jam antaŭe mi plene konsciis pri la nesufiĉo de mia instruiĝo, pri la supraĵeco de ĉio lerneja, pri la taskego kaj penado de la vivo antaŭ mi. Kvankam, aliflanke, mi alproprigis leg- kaj skribkapablon, akiris nociojn de vere valora scio, kaj maldormis en mi, ja viglis tra la jaroj danka agnosko pri tio. La lernejo simple ne povas fari pli. Instruado havas limojn. La instruistoj faris sian eblon. Kion oni volas pli?”

Startas neeviteble jen nesubpremebla cerbumado ĉe li.

Kion imagis al si tiu ĉarma inteligentulo? Ĉu ĉarlatano, pedantulo, kibico? Aŭ saĝulo? Kion li finfine bonvolis intenci kaj konsekvenci? Mi ne kaptas la sencon de lia konfidenco. Nediskuteble ‘Lia Ekscelenco’ posedas ian potencon, certan eminentan trajton. Kaj ĥarismon. Nepre. Ial li influas min. Ĉu mi estas do tiom influebla? Tute ne. Mi sekvas propran vojon, eĉ se ĝisnune ne elstare ambicia. Ĉu tion li aludis? Mi vane serĉas. La esencon – la celon – de liaj diroj mi ne vidas. Li menciis librojn kaj aludis lingvojn, li uzis la vorton planlingvo. Kio estas planlingvo? Plani kion? Ĉu mi planu ion? Mi havas miajn kutimojn, ili estas taŭgaj. Ili ne estas kutimaĉoj, krom eble ... masturbado. Nu, kiuj ne melkas sin? Mi legas bonajn librojn anstataŭ ĵurnalojn, mi aŭskultas la novaĵojn per la radio, kaj kutimas iri piede. Somere naĝas. Aliajn sportojn ne bezonas. Ne fumas, ne drinkas, eĉ tute ne ŝatas bieron, tiun amaran trinkon. Kaj mi manĝas grandskale vegetare, domaĝante la bestaron. Malmulton posedis mi. Estas vere. Sed tio sufiĉis, mi ne deziris pli, mi estis kontenta. Sed he, havis nek firman aŭ fortan volon, nek klare difinitajn celojn, neniujn alstrebaĵojn nek sopirojn. Ĉu male al la patro? Ĉu li atingis multon? Unu libron li verkis, jes. Tielnomatan monografion. Tamen kompilaĵon. Ĉu oni ĝin legas? Ĉu iu ankoraŭ legas ĝin? Ĝi temas pri eksaj verkistoj, pri forgesitoj. Kaj ĝi havas plian malavantaĝon: libroj en la nederlanda estis en lia vivotempo ankoraŭ en malnova ortografio; sch, ph, oo poste iĝis s, f, o; tiu simpligo en literumo preskaŭ senvalorigis verkojn nerepresatajn.

Lia patro okupis sin ĉefe pri la propra lingvo kaj aparte pri la literaturo flandra. Li mem, la pli aĝa filo, frue ekhavis intereson precipe pri fremdaj idiomoj, pri tiuj malsamaj dirmanieroj, kaj pro la surprizo de la stilrelevaj parolturnoj. Tiun pasion larĝe kontentigis la legado de romanoj. Anglaj, fojfoje germana, francaj ankoraŭ vortpalpe. Kaj kompreneble ankoraŭ precipe propralingvaj.

Estas mirige, kiel paĉjo povis paroli al ni infanoj pri la temoj kaj roluloj el famaj verkoj. Iam en la mezepoko, ja dum jarcentoj, la erudicio estis trovebla nur en monaĥejoj. Ni estis preparitaj por studado jam dehejme. Sed ĉu tio estis vera avantaĝo? Nu jes, finfine jes. Ekzemploj efikas. Ni ne enuis. Nia sagaco ne iĝis obtuza. La temoj variis. Aventuroj, sociaj missituacioj, ĉiaj homaj interrilatoj. Sed apenaŭ ia aludo al ilia seksa vivo. En tiu tempo la popolo vivis ankoraŭ sub pastra gvido, reĝimo de blanka teroro. La eklezio kondutis tiam solprave – ĉu milde – diktatore? Multaj psike suferis pro tiu tiraneco de timigo kaj minaco. La homoj estis pri infero kaj ĉielo ankoraŭ kredemaj kiel etuloj. Ĉio seksa estis insultata, konsiderata senhonora kaj riproĉinda. Homoj devis senti sin kulpaj.

Renato Daŭbo, profesoro pri literaturo, konanto kaj konato de beletristoj, ŝate respektata pro sia ĝentila kaj konstruiva kritikismo, edukis siajn du filetojn sen severo, gvidante ilin per ofta ĉeesto kaj kunludado dum kiuj li rolis kiel modelo de la parolata normlingvo.

La patro Daŭbo, tro juna por soldati en la unua milito kaj tro pacama por konsenti kuntreniĝi en batalojn okaze de la dua, plenumis sian landdefendan devon sen proksimiĝi al frontliniaj pafadoj. La profesoro pri deknaŭjarcenta beletro, kutime klinata super libroj kaj sufiĉe fremda antaŭ la studentoj, disponigis sin por civitana servo enkadre de armeaj postuloj: savado de vunditoj. Li funkciis relative mallerte kiel brankardisto. Kvankam li estis fortika viro, li neniam estis fleksebla sportulo. La irado dum portado de korpoj estis peza sur militplugitaj kampoj kaj ŝiritaj terenoj. Krome la laboro en tiu posteno neniom estis ekster danĝero. Li devis akompani sukuristojn, kiuj veturis sur la batalkampojn tuj post la kanonado kaj mitralado. Helpis li forporti vivantojn. Ĉu tio estis savi ilin? Ne, ĉar estis espero ĉe la armeoinstancoj kiel eble reuzi ilin. Sendube inter la portatoj estis multaj prekadavroj kaj baldaŭmortontoj. Furiozis ja la dua mondmilito.

La patro de Gregoro Daŭbo estis inter la savantoj de granda nombro da reflikebluloj. Estis unika ŝanco bonfari kaj li profitis la okazon. Detaloj el la rakonto de sia patro revenis kun angoraj scenoj antaŭ la okulojn de la junulo.

Survoje hejmen Gregoro devis preterpasi la domon de kamarado. Do kial ne ekviziti la amikon? Li sonorigis ĉe ties pordo – kvin minutoj sufiĉos – por fari demandon kiu brulas sur lia lango:

– Petro, ĉu vi iam aŭdis pri planlingvoj?

– Ne, mi ne konas tiun terminon. Sed ŝajnas al mi ke ĝi devas iel rilati al elpensitaj, laŭplane faritaj lingvoj, la tielnomataj artefaritaj lingvoj. Jes, sendube. Io alia ne povas esti. Ĝi koncernas la kampon de inventitaj lingvoj, kiel Esperanto. Verŝajne ekzistas tia fako aŭ tia filozofio; pri parola komunikado transnacia kaj interkompreno per neŭtrala rimedo.

– Vi do scias ion pri tiu ... Esperanto? Ĉu?

– Mi konas nur la nomon; scias, kio ĝi estas. Sed tre svage. Oni diras, ke facila. Ĉar intence kreita por funkcii kiel universala lingvo, lingvo interhoma. Sen diskriminacio. Mi forgesis la nomon de la inventinto, iu rusa judo. Li estis idealisto kiu dediĉis sin vivlonge al la kreado de komuna lingvo por tutmonda komunumo. Por la homaro do. Li esperis ke ĝi helpus eviti militojn. La nomo de la lingvo estis propre kaŝnomo, la aŭtora pseŭdonimo.

Gregoron plenigis sento de ĝojo, de jubila espero. Ĉu li trovis celon? Ĉu jen celo por lia vivo? Li dankis la amikon pro la informo kaj adiaŭis. Lia pensado dum plua irado hejmen denove tuŝis la mortintan patron. Kaj la militon.

Antaŭ kvar jaroj aliancaj generaloj, prezidentoj, eble ankaŭ ĉefministroj, subskribis pakton, packontrakton por fari finon – unu fojon por ĉiam – al tiu mondmilito kaj al ĉiuj estontaj. Tio devis okazi; ja oni ne povas eterne militi. Estas asertantoj kiuj pretendas ke gravajn progresojn en scienco kaj teknologio oni dankas al militoj. Ekzistas ankaŭ homoj, kiuj kredas ke novaj teknologioj faros militojn neeblaj. Certe estas pli kredinde ke iuj industriistoj per armiloj kaj militoj riĉiĝas. La popoloj kredeble preferus iom malpi da tia vivokosta kaj ruiniga progreso.

Nu, ĉi-foje denove, la buĉado kaj detruado ĉesis laŭ komando.

Kvazaŭ je ordono, profesoro Daŭbo revenis en la familian rondon, for de la malamikado kaj la – progrescele – periode deviga murdado. Reinstaliĝis la civitana ordo de juĝejoj, prizonoj por krimuloj kaj la konataj eternaj leĝoj. Sed kio pri sinjoro Daŭbo? Li trovis fotelon kaj restis en ĝi. La profesoro estis surda de nun, surdega en alta grado. Li ne devis reiri en la universitaton. Oni pagos al li por ripozi, por ĝui la dolĉan neniofaradon, por filozofii, ordi kaj aranĝi rememorojn. Nun li povos legadi kiom li volos. Neniu demandis lin, kial li malviglas, sidadas senfare, cerbumas kaj ŝajne pesimismas. Li ne estas depresia, ĉu? Finiĝis la milito, vidu.

Li estas enterigita jam, intertempe, sentombe tamen. Apenaŭ 53 jaroj ne faras aĝon por festi. Kaj por tomboŝtono ne estis mono. „Mi vidas ke li multe mankas al panjo,” Gregoro pensas. „Ankaŭ al mia frateto, evidente. Kaj eble ankaŭ al mi,” li konsideras.

Pri nenio la profesoro estis iam hasta; li ne lasis sin kuntreni de pasioj. Kvazaŭ li starus flanke kaj sole observadas sian ĉirkaŭmondon. Li estis trankvila, iam serena kaj asidua studemulo; laboris zorge, kviete, koncentrite. Kiam estiĝis eta konflikto en la sino de la familio, ajna disputo – pro miskompreno aŭ opinia malsameco – li ne malfermis la buŝon, sed svage ridetis. Li agis mildige sen levi la voĉon, neniam kriis. Tiel ŝajnis al mi, ke paĉjo ne devis disturbi sin por interveni. En la familio, inter infanoj kaj gepatroj, nenio estis mondoskua. Panjo solvos ĝin, kiam leviĝos problemo. Panjo solvas ĉion. Efektive.

Vivofine, paĉjo aspektis senforta, seninteresa, deprimita. Li estis en depresio, klare. Sed ne nur tio. Li estis evidente malsanema, jam sur deklivo al pli severa morbo, difekto ankoraŭ kaŝita. Lia koro ne eltenis atendadon. Oni ne prokrastas morti, ne emas atendi ĝin, pro tio ke fizika obstrukco aŭ rajpo estas nekonstateble eteta. Morto venas kiam ĝi pretas.

Kun tia patro estas nature komprenebla, ke la filo ne brilas per energio, laborforto, entuziasmo aŭ iu aparta ambicio. Mankis adekvata modelo. Kie do kuraĝo envenus? Tra kiu aperturo? Gregoro kontentas pri la vivo tia kia ĝi venas. Gregoro estos kontenta, pli ol kontenta, se li ricevos postenon en la urbaj servoj. La respondecoj estos tie tre elteneblaj. Ĉiutage li deĵoros en oficejo, bone hejtata en la vintro, aerumata somere; tamen sen ventolilo; kafo estas tie ĉiam havebla, eĉ se ankoraŭ surogata kaj akvoriĉe malforta. Ne kontraŭvole li deĵoros; eĉ kun kelka plezuro de tempo al tempo. Sed je la horo de hejmeniro lia ĝojo certe pligrandiĝos, en la animo tiam fajreto ekflamos pli alten. En siaj liberaj horoj li dediĉos sin al ŝatataj, al por li pli sencoplenaj faraĵoj.

Veninte hejmen, li konstatis la foreston de sia patrino. Ne ĉeestis lia panjo. Li pumpis kvanteton da pluvakvo de la cisterno en boligilon, la malnovan platfundan kaldroneton kun fajfilo, varmigis ĝin sur la blua gasflamaro de fornela ŝprucrozo kaj preparis infuzaĵon. El unu el la bokaloj kun kurac-herboj. Estis plantmiksaĵo kiun li ne konis. Egale. Same bona. Ĉiu taŭgas. Dum la tizano maceras kaj iĝas trinkebla, li jam serĉas la kribrileton por dekoktaĵoj. Finfine lia ‘teo’ sufiĉe malvarmiĝis.

Tiun nokton antaŭ ol endormiĝi Gregoro ne povis ne pensi ankoraŭ pri la posttagmezo. Li ŝvebigis siajn rigardojn super la benko sur kiu li estis sidinta kun la strange impona nekonato. Li provis revenigi en sian menson iun diron de la sinjoro, kelkajn frazojn kiujn li ne lasu eskapi; kiujn li ne volas forgesi. Pri la mondo, kia ĝi estas, kaj pri la mondo, kia ĝi povus kaj kia ĝi devus esti. Kiel bele la viro parolis. Subite li kvazaŭ oratoris. Diris li, ke vere tro ofte ni akceptas la breĉon, la distancon inter du mondoj, unu reala kaj unu ebla, kaj ni setlas en la ekzistanta, kvankam ĝi ne reflektas niajn valorojn kaj aspirojn. „Pripensu, ke vi mem responsas pri via vivo,” li diris. Kaj Gregoro forglitis en sonĝon, ĉar en iu momento li retrovis sin sur la sama benko en densa konversacio kun la bizara maljunulo, profetanta al li lian konatiĝon kun persono parolanta planlingvon: „Jes, vi amikiĝos kun tiu multflankulo.”

Tiam li konsciiĝis pri ĉifita littuko, pri la kapkuseno kelke ŝvithumida, pri sia ĉambro. Lia ĉambro dronanta en heleta haladzo lunluma. Li estas en la lito. Iom implikita kaj fiksita en la ŝirita tuko. Li ĵus vekiĝis. Bedaŭrinde sonĝoj estas plejofte nedeĉifreblaj. Tiel ankaŭ ĉi-tiam. En lia kapo plu flosas la vortoj bal, tel, kil; vortoj kiujn tiu viro menciis. Li ja menciis Volapukon, Esperanton.

&

De tiam Gregoro estis alia. Malfacile difineble en kio precize. Li iel ŝanĝiĝis. Tio estis plej rimarkebla en nekutima diligento. Speco da. Li ne havis striktan programon; neniu streta pado – aŭ rekta – troviĝis antaŭ li. Kaj certe ne ŝparvojo, ĉar li stumble progresis, serĉe kaj palpe, iom post iom interne vastiĝante, informiĝante kaj mense kreskante. Verŝajne li supozende kreskis sampaŝe sur spirita kaj emocia kampoj. Eble li mem ne vidis pri tio klare. Kaj atendeble li ne esprimus sin prie, certe jam tute ne pri amaj kaj korpaj sensacoj. Proksimuloj konstatis en silento, kaj sen vera konscio aŭ pria atento, ke liaj interesoj vastiĝis kaj same lia agado. Li kultivis, modifis kaj modlis ilin; li kovis kaj nutris siajn ekkonojn kaj fojfoje dorlotis ŝatokupon, permesis al si lasi tempon al maroto. Li faris tempon por aŭtodidakta ekstudo de kelkaj eŭropaj klasikaj kaj modernaj lingvoj, turnis sin al ekzaktaj sciencoj – sed kritike – kaj provis malvolvi rigardon historian, jen kun povra sukceso. Volonte li tanĝis ankaŭ religiajn temojn, aŭ ĉu prefere nomi tiujn spiritaj? Aŭ, tuŝantaj la ideon de transcendo. Supozate ke la ‘vivo eterna’ ekzistu, fine kaj finale, kiel ankaŭ ekzistas la eblo intui ĝin en la mistika sperto.

Gregoro klopodis, streĉis sin, vere serioze strebis. Divers terene. Li ankaŭ serĉis ankoraŭ dum kelka tempo por trovi ion koncerne planlingvojn; nenie li renkontis la terminon. Li legis kelke dise pri interlingvoj, helplingvoj kaj artefaritaj kompreniloj; li vidis nomojn kiel Volapük, Occidental, Interlingua, Ido kaj Novial; ŝajne plej ofte aperis la nomo Esperanto. Iuj specimenoj de tiu lasta aspektis strange, vere iom artefaritaj; li rimarkis ke revenas daŭre iuj literoj kun la cirkumflekso de la franca, ne super vokalo sed super konsonantoj. Li ne komprenis ties utilon kaj, eble li estis laca aŭ malsata en tiu momento; li ja ŝajnis streĉita, kvankam ne ekzistis kaŭzo por streso. Tamen li estis nervoza, aŭ scivola aŭ ema pluserĉi. En aliaj lingvoprojektoj li tuj rekonis amason da konataj vortoj latinaj kaj latinidaj. Li iĝis ial malpacienca kaj komencis perdi sian intereson. Fakto estas ke li ne ekkaptis la ŝancon.

Post kelkaj monatoj lia intereso svenis, sed ne vanuis senspure. Restis la impulso, ĉu konvenas diri „ia fanatismo”? Ĉiuokaze iu jam ekzistanta amo por la lingva fenomeno vekis lian atenton por la komunika diverseco per malsamlingvaj esprimmanieroj. Tiu atento, vekita kaj nun spronata, konvertis lian lingvo-amon tiel, ke ĝi direktis la intereson de laŭplanaj lingvoj al realaj lingvoj, socie uzataj, etne kaj nacie. Gregoro plenigis du dikajn lernejajn kajerojn transskribante ĉiujn tekstojn el lernolibro de Assimil por la itala lingvo. Ho, kiom li ŝatis skribi per inko kaj fontoplumo sur la bonkvalita papero de la marko „La Semanto”; la bildo sur la blua kovrilo de tiuj kajeroj montras semantan kamparanon, kiu plenmane ŝutas semerojn sur agron, ĉerpante ilin el sako ligita ĉirkaŭtalie kaj pendanta antaŭ li sur la ventro.

Li ĵetintis sin sur la sisteman kaj sinsekvan studadon de la franca, la itala kaj la hispana. Li akiris tiujn el lerno-libroj, do ilin ne parolis. Li ne bezonis ilin, la lastajn du, nur ĝuis ilin. Baldaŭ Gregoro rimarkis ke multege da vortoj samas, intersimilas aŭ-kaj interrilatas en tiuj lingvoj; eĉ en okcidenteŭropaj ĝenerale. Li malkovris ke iuj literoj kaj literkombinoj de unu lingvo al alia aperas sub ete metamorfoza formo. Neniu neceso studadi ĝisfunde gramatikregulojn kaj esceptojn. Sufiĉis simple legadi kaj persisti; la plej oftaj, la plej utilaj, la plej bezonataj vortoj oftege revenas; ĉio ripetiĝas el si mem, kaj sekve aŭtomate sedimentiĝas en la memoro. Li legis romanojn. En la angla kaj la germana pli ofte ol en la propra lingvo, la nederlanda. Kaj nun li alprenis la kutimon legi alterne en la franca, la itala kaj la hispana. Preterdire pri ĉi ŝato, kiu tamen ne influis lian planon: tia estis ankaŭ la ordo de lia lingvoprefero, se entute ne paroli pri la ĝermanaj, nek pri la rusa kiun li gustumis plurfoje kaj ree-ree provis lerni, sed sen menciinda sukceso.

Eventuale, ĉe maltuja kompreno, sufiĉas relegi la saman frazon duan aŭ trian fojon por ke ĝi tamen klariĝu. Malsamlingvaj vortoj povas okulfrape simili inter si, kaj eĉ se ne, la pravan signifon sugestas kompareblaj parolturnoj aŭ krome subapogas paralelaj esprimoj. Tre helpas ankaŭ la kunteksto. Por ekzemploj: fenêtre, finestra; tâter, tastare; rupture, rottura; abîme, abisso, abismo; tortue, tartaruga, tortuga, testudo; tissus, tessuti, tejidos, teksaĵoj; enceinte, incinta, graveda; emploi, impiego; balaustra, balustrado; chiesa, church, kerk, Kirche, preĝejo; beker, Becher, bicchiere, pokalo, glaso; gioiello, juvelo; albicocca, apricot, abrikoto; elemosina, limosna, almozo; palabres, palavroj.

Por prononca simpligo ofte forfalas litero: astratta (b), abstrakta; costruire, istruire (n); inni, himnoj; testo, teksto. Konstateblis jam la malapero de litero pro asimiliĝo, kiel en abisso, kaj inni; jen pliaj: adottare, assurdo, carattero, compatta, elicottero, esattamente, fatto, fisso, rettile, spettacolo, ottusa (adopti, absurda, karaktero, kompakta, helikoptero, ekzakte, fakto, fiksa, reptilio, spektaklo, obtuza). Ĉiun el ili oni povas tuj kompreni. Ĉar oni rekonas ilin. Kaj ekzistas krome inter-lingvaj transformreguloj. Kiel en la hispana oftas h kie la franca havas f – farine, harina (faruno); fourmi, hormiga (formiko); fuir, huir (fuĝi); faire, hacer (fari), tiel en la itala i anstataŭas l: bionda, fiamma, fiore, piombo, piove (pluvas). La diferenco povas esti pli granda: ghiande (glanoj). En la hispana same, oni povas diveni: ancla, ankro; escama, skvamo; vidrio, vitro.

Indirizzo, bone. Sed adreso, adresse, address; unu d aŭ duobla dd, unu s aŭ du. Kaj crocodile, coccodrillo, cocodrilo, krokodilo. Damne! Ke ĉiu skribu laŭdezire – en sia propra lingvo; sed ni eksterlandanoj ne devu enmemorigi kvar aŭ ses diversajn literumojn por la sama vorto.

Ofte estas iu gramatika diferenco: Ferien (pluralo), ferio (singularo, unu sola tago); pantalon (singularo), pantaloni, Hosen, trousers (pluraloj), sed ĉiam temas pri ‘unusola pantalono’.

Gregoro ŝatas gastigi pensojn pri lingvoj. Sen analizi ĉiun lingvan fenomenon, li rimarkis ilin dumlege kaj intense ĝuis la frazan hulon, la luliĝon de sonoj, la emfazan skulptadon kaj ĉizeladon per konsonantoj, la aliteracion kaj rimfragmentojn, la specialajn literkombinojn rarajn aŭ tipajn por difinita lingvo – la greka, la rusa – kaj nun tiujn de la itala, la asimiladon de konsonantoj, la riĉan vokalozon; la vokalecon kaj la konstantan interŝanĝon de ties kvin sonoj. Ĉiu scipovanta la italan, konas la elementojn de ĝia beleco; la aliaj verŝajne restos indiferentaj. Sed jen tamen ekrigardo al kelkaj vortoj: oggi, stesso, inoltre, piuttosto, affinche, tranne, alcuni, nessuno, dirlo, gialla, freddo, domanda, pomeriggio, zoccoli. Kaj sonoraj verboformoj: hanno, doveva, sarebbe, godono, dissi, odiavo, esce, escono, udivano, dovesse, conobbi, venivo, avevano, potuto. Sed la italoj ne akcentas ĉiun vorton samsilabe. Gravas tio por la ritmo. Kaj per la ritmo ... Jen: zoccoli, hufoj. Jen la belo aludata. Tamen al li ne plaĉas la longeco de vortoj kiel indipendentemente. Imagu, por la simpla sendepende. Tiu plumpa senenhava vosto. Ne mirige ke italoj devas paroli pli rapide ol ni, por diri la samon, li pensas. La hispanoj eĉ pli, kun siaj longaj multsilabaj vortoj: demasiado, acontecimiento, incesantemente, estremecedoramente, verdaderamente – ĉu vere? Ververe? Nu, escandalosamente. Insoportablemente. Nepravigeble. Kia ŝparo, de decentemente al dece. Kiel stulte pleonasme sonas vehementemente.

Pri la hispana lia sinteno estis ja malpli favora. Li havis kontraŭ ĝi similan kritikon kiel pri la angla: ili estas ambaŭ tro kapricaj, prononce kaj skribe kaj gramatike. La uzado de prepozicioj, ekzemple. Ne decas trudi por lerni tian kapricecon al aliaj popoloj. Caparazon anstataŭ carapace (karapaco), coronelo (kolonelo), kaj pli da samspecaj ĵonglaĵoj per literoj. Li emas malaprobi certajn trajtojn de la hispana, sed li ne povas ŝanĝi ilin. La hispana estas afero de la hispanoj. Li ne juĝu pri ĝi. Tamen sentas malgraŭan moketemon, renkontante internacie konatajn vortojn iomete adaptitajn al hispana komforto: eslogan, esnob, esperma (eĉ de kandelo), espray, esqui, estilo, estres; kaj amuzas lin la tute fremdigaj transskriboj, kiel esmoquin. Kaj la sveda urbo Estocolmo!

Gregoro forglitis en pensojn kaj memorojn. Oni kutimigis al ni la kredon, ke la franca estas la plej racia kaj taŭgega por diplomatio; ke la angla estas vere internacia, praktika kaj ne malhavebla, laŭ iuj eĉ facila. Oni sugestiis, ke la hispana utilegas, estas majesta kaj enorme graviĝanta en la mondo. Pri la kapabloj de historiaj lingvoj estas ĝenerale sciate ke la latina bonege funkciis por juro, la greka – la helena – fondis la filozofion, kaj en la araba kreiĝis la plej bela poezio. Sed koncerne filozofion kaj eĉ sciencon oni antaŭmilite laŭdis same la germanan. Ĉu forgesatas nun, kiom riĉa kaj preciza ĝi estas? Kiom plaĉa kaj ĝuiga – la itala? Ĉu asertoj senbazaj? Ĉu ne same belas, aŭ gravas, jen la sveda, jen la portugala? Kaj kio pri la rusa? La ĉina? Kaj ĉiuj aliaj? En Gregoro firmiĝis la konvinko, ke ĉiuj lingvoj principe egalvaloras, kaj kapablas por kultura esprimado.

La sola kamarado kiu restis lia amiko estas tiu kun kiu li fojfoje parolas pri lingvoj, pri ilia taŭgeco kaj beleco. „Non posso fare a meno che notare – mi ne povas ne vidi – kiel jen diferencas la dirmaniero,” li pensas, „sed ne eblus registri, lerni kaj memori milojn da malsamaĵoj, kiuj amasas en ĉiu lingvo. Simple ne havas sencon studi kaj memorteni – uzoprete – tiom da etaj diferencoj; jen lia opinio. Labyrinthe en la franca, labirinto en la itala, laberinto en la hispana. Eĉ kiam unuavide ni ne rekonas vorton, ĝi ofte havas saman bazon en diversaj lingvoj; kaj, pro la kunteksto, ni tuj komprenas ĝin ĉe lego. Ke ĉiu skribu senerare en sia propra lingvo.”

Jes, por interkomuniki la solvo estus unu sama dua lingvo por ĉiuj.

Tiel Gregoro denove stumblis sur la ideo de neŭtrala interlingvo. Sed li legis plu en la komencita libro, kaj forgesis pri la afero, svage ekpensante pri du eksinstruistoj: instruado ĉiam estas eĉ afero subjektiva; jen, unu asertis ke oni legu voĉe, alia instruis insiste ke oni alkutimigu sin legi silente. Franela i cobre, flanelo kaj kupro! Jen. Ĝi povus esti blasfemo, bela sakraĵo.

-–O–-

Bomboj kaj bombado. Bombardado. Fajro kaj ardo. Kanonado kaj pafado. Sed antaŭ horo revenis la senbruo. Urĝas helpo por vunditoj. Brankardojn oni sendu. Venu sukuristoj, tuj, tuj, senprokraste. Hasthaste. Ambulanco penege serĉas vojon tra grenade traplugita tero, falintaj arbotrunkoj, putoj, kotejoj kaj krateroj.

Mortintoj estas forportataj. Brankardisto Daŭbo kun kolegoj malfacile paŝas stumble trans terbulojn, portante pezan sed delikatan ŝarĝon. Sur la brankardo kuŝas ĝemanta soldato. Li estas malkompleta, bezonas sukuron kaj seriozan flegon. Ili atingis la veturilon, enŝovis jam la brankardon. Aviadilo jen alflugas, neatendite. Ĝi faligas bombon. La proksima eksplodego ne damaĝas la sukuristaron. Sed ial ne estas ŝirmaj ŝtopiloj en la oreloj de helpanto Daŭbo. Li sentas ian obtuzon, ne komprenas, ne aŭdas kion diras al li la kamaradoj.

&

Okuloj kiel serĉlumilo trapalpas la bretarojn en la laborĉambro. La patro jam ne revenos en ĝin. De post lia morto la domanoj ŝajnas eviti ĝin. Ĉion kovras griza tavoleto da polvo. Nun Gregoro ŝtelhaste glitis internen tra pordo rapide malfermita, apenaŭ korplarĝe, kaj tuj li refermis post si la ejon. Jen ĝi estas. Ĝi staras tie en vico de binditaj volumoj, inter du pli dikaj verkoj. Li iom renversas ĝin antaŭen, al si, kaj tirprenas ĝin el la estiĝanta breĉo.

Siatempe, kiam la libro venis de la presejo, Gregoro tenis ĝin en la manoj sen intenco legi, foliumis ĝin por unua impreso. Precipe pro la ekstera aspekto, la paperkvalito, ties odoro, la literspeco, la kovriloj, la nombro de paĝoj, la senton en la fingroj dum palpa manipulado, dum la folioj vice sinpostĉasante forflugis el sub la ilin retenanta polekso por sterni sin unu sur la alian ĉe la malantaŭa kovrilo. La paĝoj pretersusuris.

Tamen li ekzamenis la verkon de profesoro Daŭbo ja dum minutoj, sufiĉe longe por vidi la aranĝon de la ĉapitroj, la ordon de serio da temoj. Li trarigardis la liston de menciitaj aŭtoroj, de cititaj tekstelĉerpoj. Estis prefaco. Li scias ankoraŭ, ke li tralegis tiun antaŭparolon. Sed li neniom rememoras la enhavon, nek de la enkonduko nek de la rubrikoj aŭ lecionoj. Li konstatas ĉi tiam, ke ĝia koncepto estas interesa. Ekfirmiĝas svaga rekono. Verktemoj estas rubrike ordigitaj. El la plej bonaj verkistoj elĉerpaĵoj de tekstoj beletraj: priskriboj, rakontopecoj, dialogoj. Lia patro kompilis ian antologion el eminentaj prozaĵoj laŭ difinitaj temoj: pejzaĝoj, personoj kaj karakteroj, praktiko de metioj, vetero ŝtorma kaj tempesta, akcidentoj, fajro kaj incendioj, inundoj, kontaktoj kun bestoj, scenoj el familia vivo, laboristoj ĉe sia tasko, psiĥostatoj kaj situacioj emociigaj, sentoplenaj.

Li atente legis la vivresumon faritan por la libro kaj recenzeton pri la eldonaĵo. Nun formiĝis en li la decido pli zorge trarigardi la verkon de sia patro.

&

Iun tagon en la fino de la ‘70aj jaroj Gregoro estis en Bruselo. Post plenumo de devaĵo pri kiu li nun jam ne memoras, hazardinte en la librodepartementon de granda ĉiovendejo, li trafis standon kun verkoj en la hispana. Tie li ektrovis na El desierto de los tártaros. Kiam li estis ankoraŭ studento, junulo, Dino Buzzati estis unu el liaj preferataj aŭtoroj, kune kun Kafka kaj Golding. Li estis leginta plurajn librojn de la italo en la originala lingvo, ĉar tiujn tri verkistojn li kutimis legi en ilia propra idiomo. Siatempe li tralegis na La dezerto de la tataroj unue en la franca (Le désert des tartares) kaj poste en la itala. Li aĉetis nun la ekzempleron hispanlingvan. Kaj konstatis, legante ĝin, ke ankaŭ la hispana jam plaĉas al li. Tamen alimaniere ol la itala. Vidu, haltante ĉe la frazeto con los cascos li kompare pensis: coi zoccoli. Per la hufoj! Tio sonas pli bele, multe pli leĝere kaj petole, en la itala ol en la hispana. Sed kion li aŭdas fakte? Ĉu alian kurritmon, alian takton? Ĉu amblon aŭ troton? Ĉu alian ĉevalspecon?

En tiu momento li ekpensas pri Das Parfum. Li legis la libron de Süskind kvarfoje. En la franca, nederlanda, germana kaj angla. Kaj ankoraŭ memoras – scias parkere – unu frazo-parton: son visage couvert de taches de rousseur; haar met zomersproeten overdekt gezicht; ihr sommersprossenübers-prenkeltes Gesicht; her freckled face. En la hispana ĝi sonas: su bonito rostro salpicado de pecas.

Ŝia vizaĝo somere sursemita per efelidoj. Anna havis rufajn harojn sed estis palvizaĝa. Sen lentugoj.

&

Mi skribis ĉi tion, ĉi ĉion, kiel startaĵon – eko kaj provo ĝi estu – sub morala premo de mia edzino kiu, post la morto de ŝia frato, eksentis aŭ almenaŭ ekde tiam ripetadis havi urĝan deziron kaj devon verki pri li. Mi estas tiu Gregoro Daŭbo kaj ŝi, Anna, mia edzino, estis jam grandaĝa, ja pli maljuna ol sia fameta frato, kiam ŝi – por la unua fojo – ekparolis pri siaj provoj skribi biografie. Sekrete ŝi provis elskribi memuaron, rakonti pri sia frato. Ŝia konfeso al mi, kaj des pli la pruva materialo de ŝiaj klopodoj – amaso da notoj senordaj, arbitraj, lingve mizeraj, sur ĉiaj pecetoj da papero – mirigis min. Kaj poste konsternis. Ŝiaj skribaĵoj efikis konsterne pro la granda kvanto, la tempo videble foruzita en ili, la longa kaŝita penado kaj la rezultaĵo malmulte utila, apenaŭ iel uzebla.

Malgraŭ tio ke ŝi dumvive multe legis kaj ĉiam tre ŝatis bonajn aŭtorojn, Anna miascie neniam antaŭe menciis inklinon al propra verkado. Ŝi simple ne havis la kapablon, nek kutimon nek ian formon de ekzerco, krom tia de malofta letereto alparenca. Tamen, en ŝia lasta aŭ en la lastaj du vivojaroj, ŝi sidis grandan parton de sia tempo kun skribilo enmane antaŭ paperfolio, provante noti memoraĵojn kiuj bonvolis enfali al ŝi, kaj pene formulante ilin. Subite kaptis ŝin ĉi obsedo. Post ŝia konfeso kaj montro de la faritaĵo ŝi ne plu ĉesis. Ĝistede fojon post fojo ŝi demandis min konfirmi aŭ korekti la literumon de iu vorto. Sed montriĝos ke ŝia kompreno pri la gramatiko ne sufiĉas; ke ĝi postrestis je fora distanco malantaŭ ŝia kono de l’ ortografio, kiu efektive plurfoje ŝanĝiĝis en la daŭro de nia vivo. Nu, ŝi ne vere tedis min. Male mi emis helpi kaj baldaŭ devis transpreni ŝiajn klopodojn por biografii. Kelkfoje ŝi ja eksplicite petis min pri tio: kompleti la komencitaĵon, se ŝi forpasus tro frue. Ŝajne ŝi atendis eterne vivi. Anna estis longe sanega. Sed dume ŝia plano ekinteresis min. Mi spertis ian entuziasmon, pli kaj pli. Irante tiun vojon kun ŝi, mi baldaŭ komencis miksi du rakontliniojn. Estis mia rakonto kaj estis ŝia rakonto. Ambaŭ fine formu unu rakonton, romanon.

La tasko kiun mi tiel heredis estis peza.

Ĉu mi faros pli bone ol ŝi? Mi povos nur kompili; puzli, kunmeti pecojn, marketri mozaikon, entute produkti kunflikaĵon.

&

Mi vidas, legante la notojn de Anna, kaj la motojn kiujn ŝi kolektis, ja ŝiajn intencojn, ŝian bonvolon, ŝian grandan amon kaj respekton al la frato. Sed ĉio-ĉi ne sufiĉos. Ŝi planis konatigi sian fraton kaj lian vivolongan verkadon. Sed pri tio, nek li mem, nek lia verkaro en si mem, sukcesis. Do kion ŝi atingos? Atingus? Ĉar ja, ŝi jam ne vivas. Ne vivas plu, la kara.

Kaj mi, ĝis nun, atingis nenion.

La vivo kaj la literaturo estas firme ligitaj. Tiel oni diras. Povas esti, jes. Anna ekverkis ne estante aŭtoro. Same mi: sen esti verkisto. Verkantoj-komencantoj ni. Ĉar ni tion decidis. Ĉar ni volis, ni devis esprimi niajn intuiciojn, niajn konstatojn, niajn ekvidojn dum la gvatado al pasantaj travivaĵoj. Sed la vero de la scienco neniom kongruas kun la spertoj de nia interna vivo; estas tiom da mistero, da sugestio, da okultaĵoj. Niaj psiko kaj menso kaj ties nerefuteblaj spertoj, niaj propraj konvinkoj; ili havas en si tiom da mirindaĵoj, tiom da prisorĉo, tiom da nekomprenataĵo, veran abismon da nigro, da nokto.

Anna petis min, fini ŝian verkaĵon. Sed ĝi estis apenaŭ komencita. Kio troviĝis, tio estis malmulta. Kaj relative fuŝa, tute ne prezentinda. Tamen, ĉu mi ne trankviligis ŝin? Ĉu ŝi ne aŭdis el mia buŝo promeson? Eĉ pli, kaj jen terure. Por mi ia timiga teroro. Onno konsideris min amiko. Li esperis, ke ...

Nu, kion? Fakte li estis modesta, modestega; kaj saĝa. Mondokona, homkona, ĉar sinkona. Sed mi. Ĉu mi ne diris al Onno: „Mi estos cia biografo.” Ĉu tio estis promeso? Ĉu fanfarono, ia blufo? Ĉu esprimo de volo aŭ nur de deziro? Ĉu al li flata konsolo, ne pli ol vanta diro? Ĉu eble mi esperis ekspluati la materialon propracele?

Ne eblas disfadenigi ĉi implikaĵon – fakte eĉ implicaĵon – de memoroj, malkonsciaĵoj kaj sciolakunoj. Krome do lastas la demando, ĉu mi kapablos plenumi la taskon? La vivo estas stranga, jam mia vivo, kaj des pli tiu de alia, de ĉiu alia: fremduloj, najbaroj, amikoj, parencoj. Simile por la geavoj, la onklinoj, la proksimuloj kaj foraj konatoj de Onno, mia amiko Onno, iomete distanca kaj sinkaŝema, kvankam sindona en sia vasta verkaro riĉtema. Prefere: temriĉa, ĉar tre diversa, tial ampleksa.

Jen komplikaĵo. Anna kaj mi iĝis geedzoj, la iama amiko do estas parenco. Bofrato. Tio ne signifas ke mi nun intencas doni verkan atenton al lia kompleta kompleksa parencaro. Mi importos nur la necesajn rolulojn, sufiĉe arbitre.

La faktoj kaj la supozoj; precipe la karakteroj; la atingoj kaj fiaskoj; realigoj, maksukcesoj, ankaŭ la onidiroj, pri kaj de ili ĉiuj, jen ili sekvas; ĉu mi povos kribri ĉion kaj rezultigi mian penadon en legindaĵon?

Du

Mi pardonpetas la hazardon, ke mi nomas ĝin neceso.

Wisława Szymborska

Kvin kverkoj iam staris, kreskintaj en la dek-naŭa jarcento, fortikaj, diktrunkaj kaj altaj. Kun vastaj branĉaroj ili impone dismonumentis, markante la mezon kaj la angulojn de vilaĝa placo. Apud tiu troviĝis siatempe la granda tereno, kiun la vilaĝanoj kaj la kamparanoj de la regiono nomis la bieno "de la kvin kverkoj". Sed homoj bezonas ĉiam pli da spaco, aranĝas kaj ŝanĝas sian teritorion, konstruas kaj entreprenbrue pluas, unu generacio post la alia. Nun ne plu ekzistas la kvin majestaj arbegoj, nek la iama bieno. En iu momento, pro decido farita inter la du mondmilitoj, ili malaperis. Ne for de tie estas ankaŭ nun restaĵo de armea flughaveno. Kiu faris tiun decidon, ĉu vilaĝestro, ĉu kun siaj skabenoj la urbestro de Sankt-Trondo – Sint-Truiden en la lingvo de la loko – tio ne plu estas klara por la loĝantoj. Estas ja la kutima iro de aferoj: urboj englutas vilaĝojn, la vilaĝoj iĝas antaŭurboj. Tiel okazis ankaŭ al Brustem, aerbaza militista vilaĝeto. Hodiaŭ ĝi estas kvartalo de la proksima urbo. La aerodromo de Brustem estas plu en uzo.

Onno estis sesjara kaj Anna aĝis jam dek du, kiam ilia patro Felikso, tiam en aĝo de 54 jaroj, vizitis kun ili la teritorion de sia naskiĝvilaĝo, por ke la infanoj – liaj karaj idoj, posteuloj kaj heredontoj – vidu propraokule la famajn kverkojn de la ofte priparolata Bieno de la prapatro: Kvinkverkejo. En la familio ĝi estis grava, ĉar de tie ili havas sian nomon: Delakvinkverkoj.

La arboj ne kreskis en la bieno; iam ili staris antaŭ ĝi, ĉe la ĉefa enirejo al Kvinkverkejo. Arturo, la avo, servis sur la bieno kiel junulo, inter la jaroj 1846a kaj 1853a. Poste li estris restoracion, la unua kiu ofertis fiŝaĵon en la urbo. Li donis al ĝi la nomon Ĉe l' fiŝtablo kaj ekspluatis ĝin ĝis la jaro 1889, kiam li malsaniĝis.

La vizito estis elreviga por Felikso kaj desaponto por la infanoj post tiom da paroloj aprezaj kaj la proverba tamburado. Neniuj kverkoj. Neniu fanfaro, nur fanfaronoj svenantaj. Sed tagmeze ili iris manĝi patkukojn en la taverno de (la dika) Panjo Malvina. Paĉjo volis rapide forgesigi pri la kverkoj kaj liaj bombastaj priskriboj. Ili estis trovintaj novan konstruaĵegon sur la tereno, grandaj blokoj da apartamentaroj. Kaj post kelka pridemandado maljunulo sciis diri al ili, ke la arboj estis forhakitaj en 1926, kiam oni pavimumis la placon. Forflugis de tiam duona jarcento! Ĉu tiel longe do Felikso ne plu pasis tra ĉi tiu urbokvartalo? Kie la vilaĝeto de lia knabaĝo? Kien la tempo?

&

La patrino de Onno esperis nutri lin ĉe mamo de la Virgulino. Ŝi instruis al li preĝi. La patro dume provis raciigi la filinon Anna. Kaj, se prijuĝi la iron de la aferoj per la fina stato rezultinta el iliaj zorgoj – eĉ se ludis rolon en tio ne nur la respektivaj kredoj de la gepatroj – paĉjo kaj panjo ambaŭ ĝojis pro almenaŭ unu disĉiplo, posteulo sekvanta en la sama sulko.

Anna Delakvinkverkoj estis bela rufa knabino, afabla, aminda kaj helpema. Ŝi ĉarme bonvole okupis sin pri la ses jarojn pli juna frateto kaj kiel eble asistis la patrinon. Sed kompreneble ŝia dio estis la patro. Onno estis inteligenta, scivola kaj lernema knabeto. Baldaŭ la prudenta kaj sagaca fratino tion rimarkis. Ŝi devis konstati, ke liaj mensaj kapabloj kaj interesoj larĝe preterpasis siajn proprajn. Malgraŭ la diferenco en aĝo. Ŝi ne povis ne vidi tion. Sed ŝi ĝojis pri ĝi. Neniam ŝi sentis envion. La mondo funkciis por ŝi kontentige kaj ŝi kundividis la plezuron kaj feliĉon de siaj proksimuloj. Anna enkore jubilis dum endomaj laboroj. Mastrumaj taskoj kaj eksterdomaj komisioj ŝin feliĉigis. Ĉiu povis atesti ĉi fakton, ĉar ŝi ofte zumis iun melodieton aŭ kantetis dum la okupoj. Regule laŭdata, ŝi enspiris brustŝvelige kaj ŝia mieno alprenis vastan brilon de fiera kontento. Ŝi estis naskita por servi, por helpi, por plenumi farendaĵojn. Estus malfacile eltrovi, ĉu ŝia bonhumoro, ŝia konstanta egalanima kontento devenas de la farado aŭ de la rezulto de la agoj. Demandite pri ŝia dezirata metio – iam ŝi devos utili al la socio – ŝi senhezite respondis: „Mi estos flegistino." Kaj nekontesteble ŝi frue komencis praktiki, ĉar panjo estis malbonŝance iom malsanema. La patrino efektive ne havis fortan sanon; sed regula preĝado, ĉeesto de diservoj, fido en mesoj kaj pastroj, longaj konversacioj kun Dio, ĉio tio neeksplikeble tenis ŝin surpieda kaj rezignacia. Onno ŝajne estis de alia kalibro. Malfeliĉo, mava ŝanco, mistrafoj, baroj kaj malhelpoj stimulis lin, instigis al rezisto kaj agado. Li volis venki la malfacilaĵojn; li volis konkeri la mondon; lukti, batali se necese; li volis ĉion kompreni, ĝisfunde esplori. Povus esti, finfine, ke lia forto kaj fido fluis el la sama fonto el kiu ĉerpis la patrino. Sed pri Anna: tiu knabino estas enigmo. Kion la patro, simpla armeano, povis fari por ŝi, krom defendi, kovi, aŭ – en ekstreme maloftaj okazoj – konsoli? Kian apogon, influon, ekzemplon li povis havigi al ŝi? Eble de li ŝi lernis kuiradon, ĉar la patro estis armea kuiristo. Aŭ ĉu la arto kuiri estis kunnaskita familia trajto, transdonita per geno de la patra linio? Ĉion ŝi akceptis, ĉion ŝi trovis evidenta, natura, en ordo: tia ja estas, tiel ja turniĝas nia mondo. Ĉu tio estas racieco? Nu ja. La kosmo havas siajn leĝojn kaj la homoj sian destinon.

Anna kaj Onno estis triageneraciaj idoj de la stirpo Delakvinkverkoj. Anna estis la pli aĝa; jam sesjara ĉe la naskiĝo de la frateto. Kompreneble, la dekdujarulino certe konis sian propran naskiĝdaton, sed ĝi ne gravis por ŝi. Ekzistas ŝi de ĉiam, por ĉiam. Estas al ŝi, kvazaŭ ŝi havas la eternan vivon. La fraton, kontraŭe, ŝi konas de post lia ekvivo. Li ekestis, li ankaŭ malekestos. Malestos denove, iam. Tial la tagon de la nasko, de la frata naskiĝo – ankaŭ ŝi estas ino, estos patrino – ŝi tenas firme en la memoro: la 14a de aprilo de 1925. La dato estas kiel formulo: 14-04-1925; iam ŝi devos kompletigi la formulon. Nun ŝi konas nur ĝian komencon. Iam ŝi finos ĝin.

&

– Kion ci estas faranta, Onno? demandas la granda fratino, proksimiĝante al la tablo ĉe kiu sidas la lernejano.

Baldaŭ li estos dektrijara, iros al mezgrada lernejo. Li estas kontenta. Li ŝatas kalkuli, li ŝatas la lecionojn pri lingvo, la gramatikon, li ŝatas ankaŭ ĉion sciencan, ĉion konkretan. Li estos instruata dum pli da horoj pri la franca, la dua lingvo de la lando.

– Mi desegnas.

– Parton ci desegnis krajone per libera mano kaj parton per liniilo. Kial?

– La naturo kaj la homoj estas vivantaj. La linioj ne devas esti rigidaj. Sed por konstruaĵoj mi deziras ke la longaj linioj estu strekoj firme kaj precize rektaj.

– Ci uzas eĉ inkon.

– Jes, vidu, Anjo, por tiu longa streko, tra la foliolarĝo, mi bezonis la liniilon. Mi faris ĝin en tuĉo per ĉi tiu speciala strekilo. Onklo Bernardo donacis ĝin. Kun ĉi tiu cirkelo. Li jam delonge ne plu bezonis ilin.

– Kio estas tio?

– Maŝino por fabriki dratojn, stangojn kaj ŝtallamenojn, tio estas latoj el fero kun karbono. Kaj kuprajn tubojn. Ĝi tranĉas kaj ŝtancas. Jen metalpeco. Por tiu grandega plato mi uzis la tracilon, por ke ĝi estu perfekte glatranda. Tiujn paralelojn mi mezuris, dek centimetrojn.

– Ci povus streki sufiĉe belajn rektojn ankaŭ libermane. Certe.

– Sed amuzas min labori per cirkelo kaj liniilo. Kaj per inko.

– Do faru, Onno. Laŭ cia plaĉo. Tiel ci lertiĝas.

– Anjo, oni povas ankaŭ desegni per tuĉo kaj plumeto. Aŭ presi punkton. Sed franjo, la punkto ne ĉiam estas egale granda. Punkto farita per krajono povas esti dika, kiam la pinto ne estas akra. Per inko eblas fari pli fajnan punkton. Sed kiom granda fakte estas punkto? Ĝi devas havi realan dimension, ĉu ne? Sciencistoj povas ĉion mezuri. Ĉu ili kapablas mezuri punkton?

– Mi ne scias, Onno. Ciaj demandoj estas nekutimaj. Mi bedaŭras ke mi ne povas ĉiam respondi. Ci faras malfacilajn ĉuojn, knabo. Mi vere neniam bezonis mezuri punktojn. En la praktiko.

– Anna, eble oni ne bezonas tion. Se oni povas pesi krajonstreketon, tiom precize, do kial oni ne kapablus ekscii la grandecon de punkto, ĝian ĝustan dimension. Ĉu ci komprenas? Ne ajnan laŭvolan mezuron! Ĉiu 'punkto' devas havi ja la saman, fiksan, fizikan dimension. Povas esti senutila demando. Sed mi dezirus scii tion. La scio en si mem estas grava. Oni diras, ke linio estas sinsekvo de punktoj. Unu punkto post la alia. Ili intertuŝas sin. Ĉu? Ĉu ne? Tio estas tre malpreciza, tute ne scienca indiko. Ili tuŝas unu la alian, oni povas diri tion pri homoj. Aŭ pri objektoj, vico da libroj sur breto. Prenu pakon da kartoj. Ludokartojn. Stako da 52. Se malnovaj kartoj, multe uzataj, la stako estos certe pli dika ol kiam la kartoj estas tutno-vaj. Streko el dikaj punktoj estus do pli longa ol la sama streko el maldikaj punktoj. Sed tio ne eblas! Matematike! Abstrakta linio, el abstraktaj punktoj! Ili devas ĉiuj esti egalaj. Sed kiom grandaj ili estas precize, reale?

– Stranga knabo ci estas, Onno. Mi neniam pensas pri tiaj aferoj. De kie ci havas ilin? Kaj kion ili celas? Al kio ili servas?

– Mi ankaŭ ne scias, Anna. Sed iu devas scii. Se bezonatas punktoj por estigi certan linion, kiom da punktoj? Ĉu ne prava demando? Kiom granda – aŭ malgranda – estas punkto? Do oni povus mezuri per punktoj, serio da punktoj, se eblus kalkuli ilin. Oni bezonas koni ĝian grandecon por mezuri per ĝi.

– Ni mezuras per metroj, Onno.

– Jes, kaj per onoj kaj obloj. Per metronoj kaj metrobloj, ha. Sed ne temas pri tio. Kiel diri? Kiam mi desegnas punkton, aŭ skribas ĝin, mia punkto estas nur reprezento de punkto, tre kruda, groba kaj groteska simbolo, ĉar supermezura, ne vera punkto. Reala punkto – ne nura nocio – certe estas tiel malgranda ke ĝi neniel videblas. Eble ... Kio estas la plej malgranda aĵo en la mondo?

– Ĉu ne atomoj?

– Ne. Atomoj divideblas. Estas elektronoj, protonoj, neŭtronoj ... La plej eta atomero, jen eble la matematika punkto. Sed nocioj kaj matematikaj punktoj ne apartenis al la mondo de Anna. Ŝi reiris al la kuirejo.

&

Kiam naskiĝis Anna, lia unua infano, patro Felikso estis jam 40-jara. Ses jarojn poste, lia edzino Johandra naskis al li ankaŭ filon, Onno. Jam tiam la sano de la patrino komencis vobli. Vobli – ĉu oni diras tion pri homo, pri sanstato? Sed tiel ja estis, unu tagon ŝi estis energia, faris sian hejmlaboron sen kanti, sed ŝajne kun plezuro kaj kontenta. Ŝia kuraĝo tiam fontis eble el rutina devokonscio kaj volforto. Alian tagon ŝi tamen devis ripozi, fojfoje eĉ surlitiĝi por horeto. Dum ses jaroj Johandra eltenis modele kaj ŝia bona ekzemplo utilegis al la filino, knabino diligenta, asistema kaj daŭre helpanta. Anna iĝis 18-jara; per okazaj hejmaj okupoj ŝi estis ĝislerninta dommastrino. Perfekte edukita, ŝi estis kapabla plentempe transpreni la taskojn de patrino.

Intertempe ŝi ricevis diplomon de flegistino. Ne longe post tio, la patrino komencis plendi pri iaj doloroj kaj iuj ĝenoj. Kuracistoj ekzamenis ŝin. Ŝi estis akceptita en kliniko, operaciita. Estis la ovarioj, laŭ la medicinistoj. Sed nek ili, nek la ĥirurgo, riparis ŝin. Ŝi mortis en la aĝo de ankoraŭ ne 55 jaroj. Estis Anna kiu konsolis kaj patrine prizorgis la puberan fraton. Tamen nur provizore ĉar la vidvo trovos novan edzinon, iu Nora Banto.

Ĝis tiam, kaj eĉ poste – kvankam malpli ofte – Anna regule iris al la tombejo kaj vizitis kune kun la knaba frato, kaj kun pia floreto el la ĝardeno, la parceleton kie kuŝis subtere la ĉerko de ŝia patrino. La frato montriĝas ĉiufoje pli piega ol ŝi. Per intensa atento kaj ensimemiĝo li superas ŝin, larĝe kompensante ŝiajn aĝon, alton kaj adoron. Ŝi ne povas longe resti. Senpreĝe ŝi simple salutas la mortinton, relegante la surskribon sur la memorplato: Johandra Visk, 1883-1937.

Eleonora, la duonpatrino, estis de kelkaj jaroj vidvino kaj tri jarojn pli juna ol Felikso. Sufiĉe bela kaj bonvena.

Konsiderebla kaj konsiderenda kiel donaco por ilia patro. Sed sambate konvena panjo-anstataŭo por liaj infanoj. Ŝi kondutis aminde kun ili kaj montris sin entute ĉarma virino.

&

Kvar monatoj post sia dek-dua datreveno, Onno sonĝis la saman sonĝon tri noktojn sinsekve. Ĝi estis por li terura, ĉar la juna knabo tiam ne komprenis ĝian signifon. Ĝi estis antaŭsciiga sonĝo kaj konsistis el timige tumultaj, violentaj okazaĵoj. La bildoj estis akre desegnitaj, en koloroj, kun metaforaj scenoj kiujn la infano ne kapablis interpreti. La knabo estis forte skuita, ekscitita kaj konfuzita. Li ne sukcesis komprenigi al la patro kaj fratino kion li spektis, kion spertis. Ŝokita li aspektis. Ankaŭ la stifpatrino ne sciis ekspliki la celon de ĉi tiu terora teruro. Ili konkludis, ke li travivis koŝmaron.

Fakte – laŭ lia propra klarigo, jarojn poste – li ricevis profetan vizion. Ĝin li rekonos kiel plenkreskulo, kiam li vidos lignogravuraĵon de la fama Dürer: ĝi reprezentas la Apokalipson, militan scenon. El 1798. La manĝata libro. Sankta Johano leganta en la libro de la vivo. Sed tio ne estas la sola bildo kiun li vidis; li spektis ankaŭ draman filmeton. Aŭ, tia ĝi aspektis al li.

&

Tuj post la milito – meze en sia dudeka vivojaro – Onno trovis laboron en usona buroo. Amerikanoj ĵus liberigis Belgujon. Nun usonaj soldatoj helpis reordigi la situacion en la lando. En tiu usona oficejo, kie oni okupiĝis pri militviktimoj – senhavuloj, fuĝintoj, ekskaptitoj kaj aliaj fremduloj – Onno interpretis kaj tradukis. Li ne povis diveni tiam – ne povus suspekti – ke la lingvo, kies scipovo nun enspezigis al li, post nelonge estos pli kaj pli trudata kiel interlingvo.

Kiam venis fino al tiu rekonstrua, intervena periodo aranĝa, li estis ŝoforo por lavejo, kaj iom poste vendisto de botelakvo. Dum kelka tempo li estis radioparolanto en Bruselo kaj intermite li sekvis skriban kurson pri radiotekniko. Tiel li iĝis riparisto de diktafonoj, sed ankaŭ tiu posteno ne havis longan daŭron. Firmao dungis lin kiel arkiviston; en ĝia labo-ratorio li ricevis la taskon registri nomenklaturon. Li devis kompili listojn koncerne malsanojn kaŭzatajn de bakterioj, ŝimoj, insektoj. Li devis krome traduki la registraĵojn, tiel ke la listoj ekzistu en la tri belgiaj lingvoj. Lia sekvanta funkcio estis tiu de korektisto en presejo; li estis tiam eĉ skribisto de reklamoj por rostejo de kafograjnoj.

Sen sukceso Onno serĉis firman laboron, konstantan okupon. Ŝajnis, ke lia destino estas alia. Ĉar malgraŭ ĉiuj klopodoj li ne atingis daŭran dungon por seninterrompa pervivo. Sed de kelkaj monatoj li konis fraŭlinon kaj esperis baldaŭ enspezi regulan salajron. Li pretis dediĉi sin al ĉiu serioza gajneblo proponata. En atendo de plia posteno, iu ajn laboro iom bone pagata, li pasigis sian tempon en la restoracio de parencoj, aplikante sian plenan laborforton.

&

Lia avo Arturo siatempe ekspluatis restoracion kun Ernestino, sia multe pli juna fratino. La milito ne estis favora por la iama "Ĉe l' fiŝtablo", kaj nun Ernestino malfermis denove manĝejon. Helpos ŝin ŝia pli juna edzo. Tiuj du kundividas la intereson pri kuiraĵoj kaj nutrado. Li havas la konojn kaj inklinojn, sed la sperton enportas Ernestino en la entreprenon.

Por la vinboteloj – plenaj kaj malplenaj, aŭ laŭ Onno:

„boteloj da kaj boteloj de" – bretoj kaj rakoj estos bezonataj. Por tiuj zorgos Onno, 29-jara kaj senlabora. Jam tri jarojn li servis por la restoracio de la onklino ĉiataske. Estis la jaro 1954. Jam. Kiel la tempo forfluis! Li muntos bretarojn en la kelo. Li iris kaj aĉetis la trabetojn por konstrui laŭ memdesegnita plano fortikan kaj dignan meblon por stoki la vinujojn kaj laŭmetie konservi valorajn vinojn. Per diloj kaj tabuloj nerabotitaj li estis farinta – ĉarpentinta li diris – etaĝeron ĉe unu muro kaj nun komencis duan bretaron ĉe la kontraŭa vando. La boa onklo venis rigardi kaj estis kontenta. Li uzis almenaŭ serion da laŭdaj vortoj kiun eĉ Onno mem ne povus parkere ripeti en la ĝusta klimaksa ordo en kiu ilin elverŝis la elokventa onklo. Kaj vere, la laboraĵo estis bela, la laboro bone farita. Ankaŭ Onno ĝojis pri la rezulto de sia penado. La kelmeblo estis fortika. La boulo estis bona viro, sed bedaŭrinde lia pago nealta.

Sur breto de la preta etaĝero staris la skatolo kun najloj. Estis najloj kun plata kapo. Li ankaŭ havis aliajn en du skatoletoj. Tiuj estis senkapaj, malgrandaj. Li pikis per longa najlo kaj martelfrapo trueton en trabo aŭ tabulo, kaj elboris tie pli profundan truon. Poste li metis la pinton de konvena najlo – granda – en la faritan aperturon kaj martele enbatis ĝin. Tiun agon li ripetis fojon post fojo, ripetis ĝin ĝis forflugis peceto da metalo. Kvazaŭ ĉi tiu pafiĝis al li. Ĝi trafis lian maldekstran okulon. Li elkriis, sentis iun likvaĵon flui el la okulo, survangen; sentis doloregon. Oni alkuris, venigis kuraciston, tiu veturigis la vunditon for.

Lia okulo estis perdita. Ĝi infektiĝis, abunde produktis puson, fariĝis senutila kaj estis forigita. Ankaŭ per la alia okulo li nenion vidis. La kuracisto longe timis ke la inflamo transiris kaj difektus eĉ la dekstran okulon, sed feliĉe oni povis resanigi tiun. Tutan monaton Onno havis bandaĝitan vizaĝon, ĝis la pansaĵojn oni finfine provis kaj povis forpreni, singarde. Jen fine revenis la lumo. Sed la savita okulo iom post iom devis adapti sin al la forta brilo kaj daŭris semajnon antaŭ ol Onno komencis redistingi la aĵojn ĉirkaŭ si. Dum kelkaj tagoj li estis vere kredinta sin blinda.

La akcidento ŝanĝis lian vivon. Ĉu li atendis tion? Jes kaj ne. La timon venkis la reveno de duonigita vidkapablo. Ne pro la grado de invalideco ŝanĝiĝis lia vivo: li ja adaptis sin, lernis kaj alkutimiĝis vidi per unu okulo. Sed el la kvarsemajna mallumo li revenis alia, metamorfozita. Li subiris internan transformiĝon: la sorto preparis definitivan destinon por li. Kvazaŭ de unu tago al alia li vekiĝis kun vivocelo. Mateniĝis kaj li soris el la nokto. Ĉu tiel? Ne tiom simpla estas la afero.

Tamen jen, Onno havis alvokiĝon. Li devas averti la homaron. Li estos profeto.

Io okazis al li. Ne temas pri decido, pri racia konkludo, aŭ pri ajna interveno de la volo. Ne estas projekto de la menso, ne planitaĵo de la inteligento. Paroli pri fenomeno ankaŭ ne taŭgas, ne ĝustas. Li mem priskribas la okazintaĵon kiel vizion. Ia panoramo direktita en la tempon? Ia prilumata – lumĵetile – sindediĉigo? Kvazaŭ subite kaj fulme sub Dia spoto? Iu grandioza iluminiĝo? Onno havis vizion, travivis devigan vizion.

De nun. Dumvive. Profeto li estos, estas. Eĉ se li mem ne komprenas, kio okazis: tiel estas. Li estas 30-jara kaj profeto. Li vokos en la dezerton. Neniu scios.

Tri

Provizora aŭ kvazaŭa Prologo de Gregoro

Forgesu tiun, kiu ci pensas devi esti; akceptu esti kiu ci estas.

Slogano de Movado Sen Nomo

Mi – Gregoro – trovis inter la notoj kaj verkprovaĵoj de Anna pecon kiun ŝi ŝajne intencis por la komenco de sia rakonto. Jen do mi tenas en la manoj la ekon de „ŝia romano”, kiu neniam ekzistos, mi pensis. Sed ŝi ne ĉesis paroli pri ĝi, pri sia plano: ŝi disfamigos la fraton. Laŭmezure de lia verkado, de liaj publikigoj, ŝia intenco iĝis pli forta, esprimiĝis pli ofte, pli laŭte. Nu, ŝi kutimis regule legi, jes, ŝi tre ŝatis legadon; mem verki ŝi tamen ne kapablis. La ideo persistis, sed elteni la penon skribi, liberigi tempon por ĝi, fari tempon, apud la profesiaj kaj mastrumaj taskoj, tion ŝi ne povis. En tio ŝi ne sukcesis. Neniam.

Min vi jam iom konas. Mi estas Gregoro Daŭbo. Amiko de Anna. Pli ol amiko! Jen evidente. Longe bona kamarado, poste duontempa partnero, kaj fine ŝia edzo. Finfine. Kaj ĝis ŝi metis la finan punkton. Ne al nia rilato. Nur al sia vivo. Jen vidvo mi.

Do jen io jam. Komencaĵo. Sed post tio, traserĉante ĉiujn postlasaĵojn, mi renkontis aliajn informojn kaj dokumentojn. Kaj fine, iun tagon mi kunpuŝiĝis kun Bernardo Brun. Estis je monato aŭ eble du monatojn post la enterigo (de Anna), kiun li mem ne ĉeestis, sed Elvira – li diris – tute ĵuse, nu, certe antaŭ nelonge, elfosis el ŝranko malnovajn korespondaĵojn. Ŝi rimarkis inter tiuj konservitaj poŝtaĵoj ankaŭ longan leteron de Anna, skribitan preskaŭ tuj post ŝia reveno el Afriko. Ĝi estis adresita al Elvira kaj ties – tiam ankoraŭ malsamadresa – amiko. Verŝajne ĝi celis renovigi kaj religi la kontaktojn; sed samtempe donis detalojn pri ŝia alikontinenta restado kun Viktoro. Tamen ĝuste li, tiu Bernardo, siatempe jam la konstanta amiko de Elvira Vasko kaj iom poste ŝia fianĉo, ne ĉeestis okaze de la unua komuna revidiĝo de la iamaj amikoj, tiu amik-ronda kunveno post la afrikaj jaroj de Anna kaj Viko. Li vidis la leteron, diris la edzo; Elvira metis ĝin flanken por transdono. Sub liaj okuloj, li insistis; ŝi certe havigos ĝin. Kaj jes, mi intertempe ricevis ĝin. Mi memoras: kiel gelernantoj ili ambaŭ tre interesiĝis pri geografio kaj fremdaj kulturoj. Parte, tiu letero havas aspekton de raporto; eble ĉar ĝi celis ankaŭ Bernardon, kiu mankis ĉe la revida kunveno.

Plurjarajn komunikojn de Anna pri ŝiaj sociaj rilatoj mi ekspluatis en kompilaĵo, kiun mi konceptis kiel ian antaŭpladon. Temas pri „Anna el Afriko revenis”, teksto kiun mi kunmetis ŝianome kaj laŭ ŝiaj instrukcioj. Neniu dubos pri tio, ke mi devis inventi iujn aferojn, imagi certajn detalojn. Necesis difinitaj temoj kaj aro da frazoj. Klare. La dialogoj kaj grupanaj interparoloj ne estis protokolitaj de aktuaro. Ne temas pri proceso. Simple temis pri amika aro, do ne estis sekretario por noti la eldirojn. Sed Anna ofte rakontis al mi pri tiuj amikaj kunvenoj. Aliparte, tra la jaroj de interrilatado kun Anna mi renkontis preskaŭ ĉiujn rolulojn, eĉ tute akcesorajn, persone; kelkajn ofte (kiel Onno) aŭ intime (kiel Magda, ŝia kolego), aliajn apenaŭ (kiel iuj ekskolegoj kaj amikinoj de Anna), kaj plurajn neniam; tiujn mi tamen vive prezentas al mi, kvankam mi nur konas ilin el ŝiaj multaj mencioj kaj vervaj anekdotoj (kiel Viktoro). Ho kiel ofte mi aŭdis iliajn nomojn en la feliĉaj jaroj kun Anna.

Mi revelacias verŝajne ne multon, tamen el la skizitaj interagoj, kiel ajn supraĵaj ili aspektas, devas jam konturiĝi ies kaj ties karakteroj, ankoraŭ nebulaj, svagaj, sed konjekteblaj, ekdiveneblaj; sendube jenaj trajtoj de personeco iĝos pli akraj, solidiĝos dum la iro de la jaroj. Cetere, multaj el la nomoj de tiuj adoleskantoj kaj junaĝaj amikoj kaj kolegoj ne plu revenos en la plua vivo de la ĉefroluloj. Do ankaŭ ne reaperos en postaj ĉapitroj.

Mi aŭdis de Anna – plurfoje – ke en tiu vespero de la revidiĝo Magda komencis rakonti pri sia seksa vivo; de tiam ŝi superŝutis Annan dum tuta periodo, precipe en la semajnoj tuj sekvantaj ŝian revenon, per instigoj kaj forlogoj, almenaŭ provoj kaj klopodoj partoprenigi Annan en iaj diboĉoj. Ŝi invitadis Annan al imitado de sia sekreta konduto kaj faris ĉion eblan por ardigi kaj persvadi ŝin.

Ha, tiu Magda! Nepre bona virino. Magda Sojl estas ŝia nomo. Danke al ŝi mi ekkonis Annan. Bela, nu, ne tiel bela kiel Anna, sed beleta ŝi estis. Kaj mi ne estas partia, dirante tion. Mi ja tuj koncedas, ke mi trovis ŝin fascina, eĉ se mi ne nomus ŝin belulino. Aminda kaj amema, eksplicite lasciva. Nerefuteble lasciva. Jes. Eble tial ŝi ankoraŭ nun belas, en alta aĝo. Ĉu la volupto tenas ŝin juneca kaj alloga? Tamen, ŝia lasciveco ne montriĝas en la aspekto. Nur la intimuloj scias pri tio. Ŝia senĝeno. Kiel ŝi parolas. Sen iel reteni sin. Kompleta manko de prudo, nenia sinĝeno. Male kaj kompense: plena sincero, malfermiteco kaj freŝeco, senbombasta honesta ordinaro. Ankoraŭ nun ŝi aspektas kiel knabino, stature. Sveltlinia, negranda, ridema.

Ĉi tiu mia prologo enŝoviĝas sufiĉe misloke, mi konscias. Malsprite de mi. Ĝi devus sidi komence. Aliflanke ĝi enhave apartenas al la fino, al postkonsidero praviga kaj danka.

Krome mi ĉi tiel elbabilas iujn okazontaĵojn antaŭtempe, multe tro frue. Kaj jen, mi plie nun malrespektas la kronologian ordon. Ĉar sen atendi pli ĝustan momenton, mi profitas la okazon por konigi la enhavon de notico, kiu troviĝis inter la paperoj kaj slipetoj de Anna. Ĝi estas sufiĉe freŝdata, mi supozas. Ĝi verŝajnas tre ‘nelga’, kiel oni hodiaŭ skribus, certe ĝi estas datumebla nelonge antaŭ 2010. Jen ĝi:

Kiam mi (Anna) estis juna, homoj geedziĝis por la vivo, restis kunaj ĝismorte. Edziniĝo venis unua, nur poste oni elserĉis kiel statas kaj funkcias la sekso. Nuntempe, post la milenioŝanĝo de la jaro 2001, la nuptoceremonioj venas post la seksumo. Sed mia amikino Magda estis kun siaj ŝanĝiĝantaj amorpartneroj – ne sinsekvaj ampartneroj, mi eksplicitas – pioniro kaj vojfaranto en tiu turniĝo de rilatoj. Kaj ne nur tio. Ŝi min, la bonvirtan ĉastulinon, iusence tra vojstreko kuntrenis. Feliĉe mi ne iĝis viktimo, sed ĝuste tiel finfine trafis daŭran feliĉon. Nu, mi aldonu ke ne tujtuje. Mi ne volas sugestii ke ŝi estis viktimo. Ne, neniel, ŝi vole kondukis alian vivon. Ŝi mem decidis pri siaj agoj. Sed ankaŭ ŝi ne gardis ĉiam la facilan vivon. Ŝi iĝis dupo, se tiel diri, de sia niasocie tiam severe kondamnata konduto: ŝi iĝis graveda de bebino; knabino kiun ŝi tutvive devis admoni kaj konsili pri decaj vivmanieroj. Vane.

Antverpeno, la 19an de Marto 2014

Gregoro

&

Anna el ekvatora Afriko revenis

Mi diskrete kubutpuŝis Vikon, milde, modeste kaj modere; neniu el la kunvokitoj rimarkis ĝin:

– Jen Onno kiu nepre volas saluti nin! Evidente. Li devias, survoje al farendoj. Certe ne eblos ke li restu kun ni.

Kompreneble, mi konsideris nun, mia frato Onno deziras ekvidi tiun viron kun kiu mi vivis dum tri jaroj eksterlande; la viron pri kiu mi ne povis silenti en miaj leteroj hejmen. Sed ne, mi tuj mokkorektas mian penson, plej verŝajne li estas scivola pri Magda, la kolego pri kiu mi ĉiam neeviteble babilas; ŝi estas de ĉiam mia plej kara amikino. Mi diris pri ŝi ion-tion kelkfoje, jam antaŭ la forvojaĝo. Kaj laŭ mia memoro antaŭ nelonge denove mi ekparolis pri ŝiaj sovaĝaj diboĉoj, ŝia senbrida amuziĝo dum mia tempo en la belga kolonio. Konduto kondamninda, opiniis Onno. Sed konatas la fluktuemo de viraj opinioj se temas pri virino. Kaj jen por li okazo trafi ŝin kaj mem rigardi la fiulinon; ŝin fulmrenkonti kaj iom gvati. Okulangule aŭ rekte en la vizaĝon. Eble li esperas eĉ pri ŝanco konverti la fraŭlinon? Kvankam mi defendis ŝin ĉiam, la firman amikinon. Ŝi estas bonkora kaj animo mizerikorda; ege kompetenta flegistino ankaŭ. Krome universale helpema – laŭvorte! Kvankam jen kial mi faris al mi zorgojn pri ŝi. Ŝia konduto estis fojfoje tiom riska; ŝi ne konas, ne respektas, ne HAVAS limojn. Ŝi ja rakontos. Kaj jes, mi eldemandos la knabinon, ŝin, tratrae naturan, tronaturan. Tiurilate tutalia ol mi. Ĉu mia frato nun aliintence proksimiĝus al nia Magda? Ĉu fraĉja Onno, en mia foresto, ŝanĝiĝus en fraton lupaniman, virinvoreman? Neeble.

Sub sennuba ĉielo ni sidis, Viko kaj mi, kun tri aliaj kolegoj, en la kovanta varmeto de maja tago, ekstere antaŭ kafeterio „Ĉe Skeldo”. La kelnero ĵus kolektis la mendojn de la jam alvenintaj kunuloj.

Ĉeestis jam Elvira, Judita kaj Anuk’. Elvira tuj ĉe alveno senkulpigis Bernardon kiu estis malhelpata pro labordevo. Magda ankoraŭ mankis. Onno do pasis vane. Almenaŭ parte, mi pensis. Ĉar li devis pluiri, forhasti. Li ne povis atendi plu. La plimulto de la rondanoj konsentintaj pri la rendevuo estis flegistinoj – iuj ekslernantoj –, sed ankaŭ kelkaj amikinoj promesis partopreni en la festeto. Jen ĝuste alvenis Amanda, ankoraŭ iom for. Onno iris al ŝi renkonte, kaj restis al li duonminuto por interŝanĝi pinĉon da paroloj kun ŝi. Onno kaj Amanda de kelka tempo konis unu la alian. Ŝi povintus iĝi partnero de mia frato. Sed prefere ne. Tamen estus bona afero. Por li. Li fianĉinon bezonas, iun mastruman. Mastrumeman. Laŭ mi ... Ne, povus taŭgi ja. Ne mia preferata, ne la plej kamarada bopersono ŝi estus, unuavide, sed ... Sed ĉu ili kuntaŭgus?

Trijaran servadon en Kongo ni finis, mi kaj Viko, kontentaj pri la sperto, sed preskaŭ gajaj esti en la hejmlando denove; kaj dankaj retrovi postenon en la konata instituto. Li malpli, mi supozas. Jes, mi konstatis. Ja post unu semajno ni povos rekomenci deĵoron en Sankta Bartolomeo, maljunulejo. Tie, antaŭ la ekvojaĝo kaj la longa foresto, mi eklaboris en tiu zorgoloko, tuj post forlaso de la lernejo. Kaj tie mi ankaŭ konatiĝis kun Viktoro, flegisto jam rutina. Li afable helpis min akomodiĝi. Facile ni amikiĝis kaj baldaŭ, kiam la okazo prezentis sin, decidis kune entrepreni aventuron, parigante ĝin al utilo: ni planis iri al Afriko por asisti medicinistojn en la kuracado de nigruloj sufiĉe senhelpaj sen modernaj okcidentaj rimedoj. Nun la aventuraj jaroj pasis, same la vivado en malkomforto. Ni multe maturiĝis intertempe. Ni ĝojas esti revenintaj. Kaj kreskas rapidege kaj tre videble mia komfortamo.

Viko dezirus unue libertempi nun. Li certe ne volas reiri al flegado kaj zorgotaskoj en tiu sama maljunulejo. Post la sukurado, vakcinado kaj bandaĝado ĉe dankemaj negroj, bonhumoraj, facilridaj kaj spontanee feliĉmontraj en sia suna klimato, li ne plu emas labori inter grumblemaj grandaĝuloj. Mi jes. Tio ne ĝenas min. Almenaŭ provizore. Devos ankaŭ li, vole nevole. Dume eĉ mi tamen klopodu trovi ion en ĝenerala kliniko, en hospitalo, do por veraj malsanuloj kaj por ĉiuj aĝoj. Absolute. Mi supozas ke Viko malŝatas ... nu, ke li estas pli sentema ol li koncedas. Al Viko malplaĉas vidi forpasi pacienton post paciento. Min ne impresas natura morto. Ne ĉe oldulo, ne en granda aĝo. Ĝi estas la fina destino de maljuneco kaj kadukeco. La morto estas nedisigebla de la vivo. Kiel dormo kaj noktripozo sekvas vekan staton kaj aktivecon. Dormo refreŝigas kaj morto renovigas. Necesas libera loko, spaco por sekvanta generacio. Ankaŭ mia fianĉo – jes, ni estas nun gefianĉoj – tamen estas serĉanta novan postenon en flegado.

Unu post alia alŝoviĝis alvenantoj. Dek minutojn pli malfrue nia societo estis kompleta. Post Amanda aperis sinsekve Gudrun, Magda kaj Dritta. Dritta Drak. Olga, ties fratino, estis malhelpita. Ŝi devis deĵori. Entute ni estis okopo. Onno jam forlasis nin. Kaj Amanda foriris kune kun li. Salutinte la jaman tablanaron per braksvingo, ŝi postkuris lin por mallonga akompano. Ŝajne ekvenis al ŝi bona ideo en la ŝtuparejo.

– Ek, Viktoro! Rakontu. Pri via restado en Afriko.

Estis Elvira kiu startigis la grupkonversacion enkonduke al novaĵinterŝanĝoj, debatado, pikturmentetoj kaj ŝercoj.

– Ĉu vi trakrozis Afrikon? Vidis multon?

– Ni registris bildojn de tropikaj pejzaĝoj, evidente. Ni enmemorigis amason da agrablaj kontaktoj kaj efektive spertis la spiriton de nigra Afriko. Sed ni precipe servis, utiligante nin; eĉ instruis iom, mem multe lernante. Ne estis ferioj. Ni estis en Belga Kongo kaj entute tio signifas ke ni fiksiĝis en serio da vilaĝetoj el pajlobudoj kaj ĥatoj, fojfoje kabano; en unu sama regiono, savana kaj arbetara. Ie proksime al ...

Revenis la kelnero por plenumi la malfruajn mendojn, interrompante dum minuto la paroladon de Viko.

– Ankaŭ vi, Anna, ne postrestu – ŝovis al mi instigon Elvira – ankaŭ vi rakontu, konfirmu lian entuziasmon, aŭ male kontestu kaj refutu liajn dirojn. Ke ni ekhavu ekvilibran impreson pri via duopa aventuro.

Fariĝis demandoj, parte naivaj – kiel la indiĝenoj mem – sed ne stultaj. Viko pacience respondis. Dum li eksplikis kaj pliklarigis, mi ĝuis la revuigon de memoraĵoj. Trankvile mi aŭskultis la agrablan voĉon de mia partnero, amiko kaj amanto. Mia fianĉo, fakte. Mia estonta edzo sendube, mi revetis. Jes, mi revis tiam. Nenio estas fiksita aŭ aranĝita prie. Tamen mi vetus tiumomente kaj re-vetus en la tujpostaj tagoj. Estis komforte lasi la parolon al li kaj havi la senton kundividi la okazintaĵojn, kunrastataj sur razeno de patrujklimata hejmparcelo. Mi klinetis min al li, premante jen la frunton jen la vangon kontraŭ lian ŝultron. Ĝoje kaj fiere mi partoprenis en lia plezuro, kaj kundividis kun li liajn priskribojn, rakontadon kaj enŝovitajn anekdotojn. Belaj rememoroj. Li antaŭmetis al ni ĉiuj parteton de Kongolando kaj sternis ĝin kvazaŭ palpebla en la mezon de nia grupo. Mi vere forrevis, enreviĝis. Ĝis alarmis mian atenton kaj veke iom maltrankviligis min lia diro, ke la traspertitaĵoj „ĉe la ekvatoro” akrigis lian vojaĝemon. Li pensis pri mondvojaĝo. Pri migrado kaj ekskursado en alia kontinento. Min frapis lia tiutema insistado kaj precipe, kompreneble, la anonco ke li serioze pripensas ŝipi Amerikon, prefere al la sudaj indianoj. Li opciis por Peruo, aŭ Ĉilio. Li jen aerumis intiman korinklinon, pretervidatan dum ni estis konstante kunaj. Mi sentis, ke li perlangas planon de longe maturiĝintan, eligas sekreton pri kiu li antaŭe nenion al mi ellasis. Lia neatendita spontanea konfeso ĉagrenis min; estis kvazaŭ li pikus min per ponardo.

– Tri jarojn for, jen kuraĝulo. Kiel elteni? Sen la hejmo, sen la amikoj – elŝutis Anuk’ – Kaj ankoraŭ ne sufiĉas al li la vagado. Vi tute ne ŝanĝiĝis, Vik. Neniom, laŭ mi. Brave!

Kvankam senintence, la senpripensa elbabilaĉulino ĵetis bolantan oleon sur la ĵusan vundon. Neniu ŝajnis atenti ŝin. Viktoro parolis plu. Ankaŭ li ignoris la parolojn de Anuk’. Subite mi rimarkis Magdan, kiu multsignife okulfiksis min. Kvazaŭ ŝi ion komprenas, kio ankoraŭ ne plene klaras por mi; kvazaŭ ŝi aludas okazontaĵon kaj signas, ke ŝi staras je mia flanko. Mistera signalo, tiu ŝia; kvazaŭ ŝi dirus: „Jen, ĉu mi ne konsilis vin ĝuste? Mi avertis, ĉu ne? Mi plurfoje provis persvadi vin.” Mi konas ŝian averton: „La mondo plenas de viroj; ne alkroĉu vin al unu. Estu floro kaj ili alflugos kiel abeloj. Malfermu vin.” Abeloj, ŝi diris, ne papilioj. Pozitive kaj bonmore. Tamen ĝi ŝajnis aludo al ŝia propra vivado. Ŝi vivis laŭ la devizo: „Montru vin floro, oni tuj plukos vin.” Unu fojon, bone. Sed mi ne havas ŝian strebon, mi ne volas esti plukata ree kaj ree. Magda havas apetiton por ĉiam diversaj gustoj. Viroj estas niaj spicoj kaj kondimentoj, ŝi ripetadas konvene kaj malkonvene. Mi rigardis al Gudrun kiu trans la tablo, kun alsine klinita kapo kaj apogata kubuto, sidis ŝvebanta en revo, volvante harmeĉon ĉirkaŭ fingro. Tio rekonsciigis min. Mi skuis min el mia pensofluo, ekvigle, subite tre kontraste al ŝi kiu daŭre senmova sidadis. Mi ne scias kial – eble pro la malvigliĝo de Gudrun, pro ŝia momenta marasmo – mi ekpensis al Amanda. Kien ŝi malaperis? Kaj kie ŝi restas? Ĉu ŝi estas volvanta mian fraton ĉirkaŭ sia fingro? Kaj ĉu post fingron, li prenos brakon, kaj sekve trunkon, la tutan inon kun baraktantaj membroj?

Kiam Viktoro ĉesis alparoli nin, sekvis momento da silento. Tiam Anuk’ rimarkigis, ke bedaŭrinde ĉeestas nur unu viro. Jes, post la ekiro de Onno – mi pensis – inter ni nur Viko viras.

– Do, ekde nun ni virinoj devos transpreni la babilan tagordon, sugestis Anuk’.

(Ĉu ŝi vere kredas, ke viroj gvidu, direktu? Ke normala estas ilia mastrado? Kial estras la vira gento? Mi mastrumis ekde mia 18a vivojaro. Mi patrinis mian fraton, de kiam panjo forpasis, kaj morale subtenis paĉjon.)

– Nu? Kiu startigos la klaĉadon? ŝi insistis.

– Mi distancigas min de tiu ofenda sugesto, – enŝovis, kun grimaco inter malaprobo kaj abomeno, Judita, la tre serioza, rigormora Judita Rozoruĝo. – Ni bezonas nek babili nek klaĉi, ni estas kvalifikita homspecio. Ni kapablas dece kaj prudentspece konversacii, ĝentile kaj ...

– Kaj bibliofile, – aldonis Dritta, iom sarkasme, mokema.

– Ne troigu, kara, Elvira replikis, ci difektas la etoson.

Anuk’ ne intencis malici. Ŝi parolis nur ŝerce.

– Jes, – Dritta sin enmiksis plu, kaj al Judita turnante sin: – Detenu cin do, ke ne svenu la ruĝo, ne velku la rozo.

Kvankam elĵetita nesufiĉe laŭte por ke ĉiuj aŭdu la incitaĵon, ŝi implikis sin pli per tiu sensencaĵo, absurda aludo al la nomo de Judita, kiu estas de juda deveno, kion nur frakcio de la kunsidantoj sciis. Kaj kio tute ne gravis kaj neniun ĝenis, ĉar envere tio nenies menson okupis.

– Sufiĉe jam, mi tuj peris. Neniaj militoj religiaj ĉi tie ĉi-tempe! Lasu konfesiajn kaj ateismajn intervenojn al Zoran. Li estas obsedita pri ili kaj fervora parolanto prie. Kun tiaj temoj kaj insinuoj for. Ĉi tien paco! Kial homoj konstante inklinas perturbi la harmonion?

Pri tio mi demandas min ofte.

– Vi, Anna, estas indulga persono kaj toleranta. Kion ni farus sen vi? Nia paciganto ĉiam preta por kvietigi humorŝtormojn kaj trankviligi animojn impetajn. Aŭ, pli bone, impetojn animajn?

Tio estis Gudrun kiu aŭdigis sin, kaj la lastan pripenson – vortinversan – ŝi aldonis murmurante. Nur por si mem. Eta korekto. Min, trans la tablon, flustre ŝi demandis:

– Kiu estas Zoran?

– La frato de Zita Harp, informis Magda aliflanke de la tablo. Mi aŭdis la susuron de ŝia flustro en la orelon de Gudrun: Zita kaj Zoran estas interŝanĝistoj, idoj el libertinisma familio, kaj ambaŭ furore kontraŭklerikaj humanistoj.

La mieno de Gudrun perfidis nekomprenon. Aŭ ĉu neaŭdon? Mi ne estis certa. Mi ne ĵurus, ke mi kaptis la ‘nudigajn’ vortojn de Magda; ne tute klare mi aŭdis, eble mi duone divenis, verŝajne ĉar mi scias pri la fakto, konas tiujn fenomenulojn. Pri tiu fakto Magda sciigis al mi jam antaŭ jaroj, antaŭ mia tempo en Afriko. Kaj sendube ankaŭ vi – kiel preskaŭ ni ĉiuj – priscias jam de tiam. Mi neniom miras pri la diskonigemo de Magda. Sed tiam, re-tiam, kaj reeĉ ĉi tiam, mi ne interesiĝis pri tiaj seksaj interludoj. Inter paroj, diversaj paroj kaj pluraj paroj tio estas. Dis-paroj. Jen kiel ilin nomus mi. Ili min ne interesas. Tiun mondon kaj mondumon mi ne jam renkontis; kaj la duan temon, tiun de religiaj diferencoj mi jam delonge preterpasis kaj postlasis. Ĉu judoj, kristanoj kaj mahometanoj ne havas similan – se ne ĉiudetale saman – mondrigardon? Por mi ankaŭ fremdaj kredoj ne formis falpuŝilon. Tiam? Estis la jaro 1940a. Aŭ pli frue, en 1939. Mi proksimumis 20-jara.

Dume, ĉirkaŭ ĉi tablego, pli klare kaj senerare mi kaptis la parte eldiritan, parte pergeste mimitan plenakorde kritikan vidpunkton de Dritta kaj Judita pri la frivola vestmaniero de Magda. Ŝi estis la sola kun mallongaj manikoj, en bluzo nebutonita ĝiskole, en jupo dek centimetrojn pli kurta ol la aliaj (kvankam kovranta la genuojn), kaj kun nudaj kruroj. Imagu, sen ŝtrumpoj! (La proparolantino ne diris nudaj, sed senvestaj; aŭ, ĉu nevestitaj?) Estis la jaro 1946. La koncernata ino ne eksciis pri la envia kritikaĉo. Ŝi daŭre rigardis ĉirkaŭen. Ŝajne ŝi trovis pli da intereso en la promenantoj ol en la samtablanoj. Kion ŝi volas de preterpasantoj, mi demandis min; ĉu ŝi atendas iun?

Ŝi algapis hominojn same kiel virojn. Aŭ inverse.

– Vi estas kuraĝulo, Viktor’; kaj vi, Anna, vi estis tre kuraĝa.

Anuk’ ŝatis paroli, sed ĉar enfalis al ŝi malmultaj ideoj, ŝi regule ripetis sin:

– Ankaŭ vi, Anna, ege kuraĝas.

Dritta senprokraste konfirmis tiun laŭdon:

– Prave, Anna estis ... kaj estas ... terure aŭdaca ino.

La moka tono, kiun ŝi arogantumis imiteme, koncernis Anukon. Anuko kaj Dritta ne tre bone harmoniis.

– Karaj, – interrompis iujn intimbabilaĵojn Elvira, gvide instrukciante ĉiujn, – ni respektu la esperojn de Anna, kiu iom festocele kunvenigis nin ĉi-posttagmeze. Ŝi kunvokis nin alkure al komuna vespera manĝo, regalo al kiu ŝi invitas nin kaj kiun ŝi ofertos en la restoracio de sia onklino Ernestino.

La kvereleta etoso kaj la momenta arbitraĵo de Elvira por – per koncentriga fokuso – reunuigi la grupon, fordrivigis mian atenton. Miaj pensoj iris al la fratinoj Drak: Dritta kaj Olga, ĉiamaj ĉikanuloj, ĉiam kverelantaj inter si, ĝemeloj onidire, sed probable duvitelaj, ĉar naskitaj kontraŭuloj; mi vidis ilin kune du-tri fojojn: ili aspektas paro da priĵurintaj oponantoj, senĉese disputantaj inter si. Olgan ne imputeblas ajnan kulpon ĉi-okaze. Ŝi malĉeestis.

Miaj pensoj reiris ankaŭ al la gefratoj Harp, Zoran kaj Zita, pri kiuj mi ne povis juĝi, ne konante ilin en persono. Mi kredas scii nur ke Zoran estas la pli aĝa. Tiuj du, jen tute alia afero: ekster mia mondo, plene fremda al mia vivmedio. Ili vizitadis – onidiroj, sole onidiroj – privatan klubon, kie cetere ankaŭ Magda estis intimulo; kie ŝiadire okazis faroj rande al orgio. Ne sangadulto tamen. Ĉe seksrilatoj la risko je gravediĝo kaj malsanoj – unuelaj heredeblaj – estis tiutempe (temas pri la 40aj jaroj de la 20a jarcento) tro granda por allasi inceston, kiu danĝere malfermus pordon al neleĝaj kaj nepre malŝatataj praktikoj, kia la abortigo, eĉ individue rifuzata. La klubanoj volis vivi kaj lasi vivi. Ili verve celebris la vivon en tiu horora militotempo sub reĝimo de mortorego. Kaj ili renkontiĝis ankaŭ postmilite. Geamantoj kiuj trovis komunan matracegon por amoradi, aŭ se ne troigi, apartajn ĉambrojn, samcele.

La ideo de liberaj amo kaj geumado, de nombropa seksumado, de partnerinterŝanĝo por eksperimentaj kaj voluptoĝuaj celoj, neniom vivis en la kapoj de ordinaraj averaĝaj civitanoj, la homoj kiujn oni nomis normalaj en la jaroj antaŭ 1945. Povo kaj influo de la katolika eklezio estis superregaj; ĝiaj tabuoj peze premis ĉian pensan kaj agan liberecon. Dogmoj kaj religiaj ordonoj des pli validis en urbeto kiel la nia. Eĉ plu validas. Pastra aŭtoritato efikas kaj preĝejoj funkcias. Sankta Trondo estas urbo kiu situas en regiono riĉa je fruktarboj. Hortoj, terkultivado kaj pomindustrio vivigas la regionon. La nomon de la urbo disfamigas konata marko de pomsuko. Rura popolo kaj eta elito, urbe emancipiĝinta; tiaj diferencoj ne okupis min. Ni simple ne pensis pri tiaj aferoj. Sed mi komprenas ke malgraŭ pastraj malpermesoj ĉiam ekzistis individuaj malobeoj. Magda estis ekzemplo de tia escepto, ŝi agis sendepende, ignoris religiajn regulojn kaj reglamentojn. Ŝi kvazaŭ fuĝis la kamparon, la etanimecon de urbeto. Ŝi iris loĝi en Antverpeno. Longe antaŭ ol ni nin retrovis tie. Dum vico da jaroj ni perdis unu la alian el la okuloj, gardis tamen perleteraj kontaktoj. Kaj jen ŝi. Ŝi ne timis hodiaŭ veturi ĉi tien vagonare.

Mi levis la rigardon al Magda kaj ŝi respondis ĝin:

– En la restoracio ni sidos kune, ĉu bone? Mi apud vi ... por babili.

Mi kapjesis. Eble el ĉiuj grupanoj ŝi estis la plej kara por mi; la plej aminda, la plej ĉarma. Mi sentis fortan inklinon al ŝi, kian ne elvokis aŭ sentigis la aliaj. Ŝi elradiis korvarmon kaj fidindon. Mi sidos apud Viko, kaj la aliflankan seĝon mi volonte lasos al Magda.

&

Kiam la grupo senurĝe ekstaris, facile lante promenonte al la restoracieto, ĝuste tiam haste alkuris nin Amanda, stumbletante kaj saltetante pro amuzaj klopodoj ne perdi siajn altkalkanumajn ŝuetojn. Ŝi tuj rimarkis ke ŝi ne povas kalkuli kun granda intereso flanke de la dise pasumanta grupo. Montriĝis neniu scivolo pri la kialo de ŝia malfruiĝo. Tio bone konvenis al ŝi, ĉar fakte ŝi ĵus faris tempoperdigan stultaĵon kiun ŝi volis prefere primuti.

Nia komuna manĝo en amika rondo montriĝis ĝojiga, sed kvazaŭ resuma kunveno. Ĉar baldaŭ poste ni rimarkis ke la grupo iom post iom disfalas, eĉ sufiĉe facile; kaj ni trovis ke tio estas nek agrabla, nek malagrabla. Al ĉiu ja propra kariero, propra vivokuro, propraj malkovroj. Por ĉiu novaj ligoj, novaj devoj. El la tuta geamikaro, konataro tamtame kunvokita, nur kelkaj estontece plu sekvos sur la malnova vojo. Tio iĝis al mi tute klara dum tiu vespero.

Ĉi tiel, mi donis al Anna la parolvicon ankoraŭfoje. Eĉ post ies morto tio eblas: mi lasos Anna’n eldiri siajn pensojn, eĉ tiam.

Do jes, okazis tia kunveno. Certe. Okazis certa revida konversacio. Mi ne ĉeestis ĝin. Do ion elpensi oni devas. Ŝajnas al mi, iom ĝene, ke pendas malagrabla tensio en tiu grupo de amikoj – ĉu sur parka gazono, ĉu trinkanta bieron ĉe kafeja teraso, ĉu klaĉanta ĉirkaŭ komuna manĝotablo –; ŝvebas tie, miksite kun fumo, vaporoj kaj homaj elspiroj, ia rivaleco inter umikoj, ia konkurado aŭ batalemo, la deziro antaŭpasi, gajni, elstariĝi, esti korifeo. Do kion mi volas diri? – ĉu „kiam ni estis junaj, ĉio estis pli bone?” – ĉu vere? Ĉiun fojon kiam Anna babilis al mi pri tiu tempo, vigle kaj entuziasme, ŝiaj paroloj estis – malgraŭe – saturitaj de tiu etoso atakstila.

Kvar

Animo estas la entelekto* de la korpo.

Aristotelo

(*Aktiva principo de naturo per kiu la materio estiĝas el potencialo al aktuala perfekteco.)

Tiu ĉi ĉapitro aperas nur en la kompleta eldono de la libro, akirebla de www.retbutiko.be.

PARTO II

Naŭ

Tiu ĉi ĉapitro aperas nur en la kompleta eldono de la libro, akirebla de www.retbutiko.be.

PARTO III

Nova jarmilo

Dek kvar

Tiu ĉi ĉapitro aperas nur en la kompleta eldono de la libro, akirebla de www.retbutiko.be.

Epilogo

Ne, estimata leginto, ne estis Gregoro kiu priskribis la cirkonstancojn de sia morto. Antaŭe jam, li dissciigis en sia amika rondo pri ia malbonfarto. Kvazaŭ li sentis alveni la finon. Sed neniam li plendis. Li estis diskreta. Kaj plej ofte silentema. Li estis preninta la kutimon paroli nur demandite, diri ion ja nur responde. Sed ial iuj intuis, pluraj grupanoj asertis esti iel sentintaj sugestion, kvazaŭ la samideano ŝvebigis enaere prognozon pri sia baldaŭa vivoĉeso.

Gregoro estis trovita morta, mortinta en sia fotelo. Ni ne konas ĉiujn lastajn okazaĵojn. Nek la sinsekvon. Do estus malsimple kaj superflue prinoti ilin. Li mortis subite, sola kaj mute. La ĉirkaŭa mondo ne saltleviĝis.

Sur lia tablo kuŝis la lasta libro de Bronŝtejn. Kun paĝindikilo ĉe la paĝo 456a. Verŝajne li legis ĝis tie. Kaj ekripozis. Eble li ĵus emis mediti pri la tiea poemo sub la nomo de Francine, iom foliuminte kaj senscia ĉu ĝi verkiĝis al, aŭ por, aŭ pri ŝi, pri tiu pariza rolantino en la libro, eble eĉ nur tute fikcia rolulo.

Najbarino sametaĝa en la kvinnivela domturo kutimis porti liajn poŝtaĵojn supren. Ŝi estis alarmita kiam li ne plu reagis al ŝia frapado kaj sonorigado. Ŝi venigis la policon. Oni trovis ĉe la poŝtaferoj leteron de iu Magda, malnova amikino de Anna. De post la funebra ceremonio, kie li denove renkontis tiun personon, Gregoro interkorespondis kun tiu Magda dum kelka tempo. Ŝi sciis pri la libro kiun li estis skribanta kaj kontaktis nin, esperantistojn. La libro aspektis kvazaŭ finita. Tion konstatis niaj homoj kiuj responsas pri eldonado. Post interkonsento, la finofaran peceton kaj – postparole – ĉi-lastajn liniojn aldonis unu el ni, klubano.

Ni naskiĝas ‘programitaj’.

Aŭ pli bilde:

Ni naskiĝas ‘streĉitaj’ ... kun risorto ... kiel meĥanika ludilo ... kiu malstreĉiĝas farante serion da stereotipaj movoj.

Niaj plej malsimplaj movoj estas ... niaj pensoj.

Sed eble ni havas iom da libera volo, etan kapriceblon.

Apudurba grupano,
vole anonima

Averto postparola, ĉu superflua?

Ni konsciu, ke temas pri fikcia romano, malgraŭ certaj realaj personoj kaj objektoj. Gregoro, kiu finas la rakonton, fakte la ekverkadon de Anna – en realo neniam ekzistinta fratino de la dua vira ĉefpersono – ĉe la fino tiel proksimiĝas per kelkaj elementoj, por ekzemplo: detaloj pri legitaj libroj, al la vivo de la aŭtoro, ke eĉ li mem atentu por ne konfuzi la protagoniston (la rolulo por la amiko de Onno) kun si mem. Kvankam mi konscias, ke mia vivo ne similas al tiu de Gregoro. Mia memoro demisiis. Tiun konstaton trudis al mi la relego de elpresaĵo de la tajposkripto. Mi suferas pro impreso ke malaperis fragmentoj. Mi ne renkontis la divorcon de paro. Nek ... Mi tamen skribis pri la bebo kiun havas Magda kun Noktfrost? Ĉu? Do kie? Aĝe mi atingis nun 80 jarojn.

La aŭtoro

Ĉi verko en fikcian fabulon miksas rakonton el biografiaj detaloj, datenoj pri fama esperantisto mortinta en 2016.

Fikcio. La avo kaj ties filo vidis la kverkojn. Liaj genepoj jam ne. Kie kreskis arboj estas placo kiu servas nun kiel parkejo. Tiom rapide ŝanĝiĝas nia medio. Eĉ ne jarcenton poste la mondo kaj la socia vivo estas tute aliaj.

Realo. La kosmajn misterojn provis kompreni Manuel Halvelik. La libro traktas ankaŭ pri li, priskribas lian vivon kaj lian verkaron. Li estas unu el la roluloj de la romano. Viro vigla, vivovera, li estis, kun ĉiovenka volforto malgraŭ sia unuokuleco; viro kiu resaniĝis post tuberkulozo kaj vivis kun nur unu pulmo.

Por verkisto la stilo estas grava, sed ankaŭ la vero valoras. Sur ĉi Tero teni sin ĉe la vero estas la plej granda abnegacio. Kaj vere estas ke, esence, ne estas progreso en la homara kunvivado. Ĉio nova en teknologio endanĝerigas la tutteran bonfarton; ekologie, etike, klimate. Venas ĉiam nur pliaj trukoj por delogi kaj kontroli la individuan homon. Bonaj intencoj kaj la edukado ĝenerale fiaskas. Fakte, ni povas lerni pli de la bestoj ol ili de ni; ni, milionoj da ĉirkaŭ si mem rivoluantaj egooj. La mio mem trenas sin antaŭ tribunalon, ludas sian propran advokaton kaj estas sia ekzekutisto.

Tiu ĉi libro estas romano. Kiel literatura verko ĝi estas plurmaniere interpretebla: legantoj faras librojn siaj libroj. Estas la sorto de la verkinto ke li ne konscias ĉiujn signifojn de la tuto, ĉar la teksto estas teksaĵo en kiu ĉio ena estas ligita al la aliaj eroj: tro kompleksa.

Kolofono

Titolo: Kvin kverkoj kaj la sekvo
Aŭtoro: Christian Declerck
Kovrila bildo: pentraĵo de Félix Vallotton (1865-1925), sviso: Femme nue agenouillée devant un canapé rouge (1915)
Serio Stafeto n-ro 42
ISBN de la papera eldono: 978 9077066 14
UDK: 82.3.892
NUR: 300
Leĝa depono de la papera eldono: D/2019/2924/4

Flandra Esperanto-Ligo
Lange Beeldekensstraat 169
BE-2060 Antverpeno
www.retbutiko.be
© 2019 FEL, Antverpeno

Tiu ĉi bitlibro estas porinforma nekompleta ekzemplero de la romano. Ĝi rajtas esti distribuata laŭplaĉe.

La serio „Stafeto”

En la serio „Stafeto” aperis:

1. Ĉu rakonti novele? (Johán Valano) (bindita versio elĉerpita, ankoraŭ havebla kiel bitlibro)
2. Sub la signo de socia muzo (William Auld kaj Stefan Maul, red.)
3. Kazinski venas tro malfrue (Deck Dorval)
4. Beletro, sed ne el katedro (Gaston Waringhien)
5. Murdo en Esperantujo (Daniel Moirand) (bindita versio elĉerpita, ankoraŭ havebla kiel bitlibro)
6. Vojaĝoj finiĝas, amantoj kuniĝas (Manjo Austin)
7. Nigra magio (Deck Dorval kaj Christian Declerck)
8. Dirdri kaj la filoj de Usnaĥ (Adriaan Roland Holst)
9. Oktavia (Seneko)
10. Kromosomoj (Lorjak) („Baza verkisto”)
11. 1887 kaj la sekvo (Gaston Waringhien)
12. Dolĉe amare (Emile Van Damme)
13. Urd Hadda murdita! (Deck Dorval)
14. Meznokto metropola (Krys Ungar) („Baza libro”)
15. Ŝirpecoj (Christian Declerck)
16. Vojaĝoj kaj aliaj poemoj (Edwin de Kock) („Baza verkisto”)
17. Kanto pri minotaŭro (Gerrit Berveling)
18. Plena poemaro (Eŭgeno Miĥalski) („Baza libro”)
19. El sisma zono (Mikaelo Giŝpling) („Baza libro”)
20. Tri rakontoj pri la Miljara Paco (John Francis) („Baza verkisto”)
21. Sur Parnaso (Timothy Brian Carr)
22. Konto de l' vivo (Paul Gubbins)
23. La ŝtona urbo (Anna Löwenstein)
24. Kapturnoj (Higinio García)
25. Simptomoj (Gonçalo Neves)
26. La Bato (Lena Karpunina)
27. Sagao de Njal (Nekonata aŭtoro; tradukis Baldur Ragnarsson) („Elstara verko")
28. Tie, ĉi tie (Mikaelo Giŝpling) („Baza verkisto”)
29. Dormanta Hejmaro (Manashi Dasgupta; el la bengala tradukis Probal Dasgupto)
30. Bildoj pri norda lando kaj aliaj rakontoj (Sen Rodin)
31. Neokazinta amo (Lena Karpunina)
32. Sub fremdaj ĉieloj (Edwin de Kock)
33. Morto de artisto (Anna Löwenstein)
34. Kvazaŭ ĉio dependus de mi (Trevor Steele)
35. Flugi kun kakatuoj (Trevor Steele)
36. Paradizo ŝtelita (Trevor Steele)
37. Konvinka kamuflaĵo (Trevor Steele)
38. Dio ne havas eklezion (Trevor Steele)
39. Amo inter ruinoj (Trevor Steele)
40. La fotoalbumo fermiĝas (Trevor Steele)
41. La konflikto de la epokoj (Edwin de Kock) („Baza verkisto”)
42. Kvin kverkoj kaj la sekvo (Christian Declerck)

Notoj

- Baza libro: baza, nepre leginda kaj legenda libro (laŭ William Auld).

- Baza verkisto: aŭtoro aparte rekomendita de William Auld.

- Elstara verko: verko kiu apartenas laŭ la Nobel-komitato al la 100 plej bonaj iam verkitaj.

Enhavo

- Kvin kverkoj kaj la sekvo

- AVERTO

- ALIAJ VERKOJ DE LA AŬTORO

- versa:

- prozaj:

- tradukoj:

- eseoj:

- recenzoj:

- biografia notico:

- MOTOJ

- PRAVIGO

- PARTO I

- Unu

- Du

- Tri

- Provizora aŭ kvazaŭa Prologo de Gregoro

- Anna el ekvatora Afriko revenis

- Kvar

- Ses

- PARTO II

- Naŭ

- PARTO III

- Nova jarmilo

- Dek kvar

- Epilogo

- Kolofono

- La serio „Stafeto”